Lombardia. Święty Marcin w Bovisio-Masciago, czyli festa patronale

 

Każda miejscowość we Włoszech ma swojego świętego patrona. W dniu, który jest mu poświęcony, w wielu z nich odbywa się festa patronale, czyli festyn ludowy połączony z uroczystościami kościelnymi ku jego czci. Po raz pierwszy takie święto widziałam w Bari, gdzie co roku przez trzy majowe dni trwają imponujące obchody, upamiętniające przybycie do miasta relikwii świętego Mikołaja. Kiedy zamieszkałam w Limbiate, zdarzyło mi się zobaczyć podobne, choć nie tak huczne święto w sąsiedniej miejscowości, zwanej Masciago. Niegdyś była to malutka wioska, która na przestrzeni lat znacznie się rozrosła. Z biegiem czasu doszło do połączenia jej terytorium z obszarem należącym do sąsiedniego Bovisio i dziś te dwie miejscowości stanowią jedną gminę. W zasadzie bliżej mi tam było niż do centrum Limbiate, od którego dzieliło mnie ponad dwa kilometry, podczas gdy wychodząc z domu, mogłam w głębi ulicy zobaczyć dworzec kolei podmiejskiej, za którym zaczynało się Bovisio-Masciago; aby tam dojść, potrzebowałam najwyżej pięciu minut.

Obchody patronackie mają w Masciago wieloletnią tradycję; pierwsza taka uroczystość odbyła się w listopadzie 1945 roku. W tym dniu zdemobilizowani żołnierze, którzy niedawno wrócili z frontu, postanowili osłodzić współmieszkańcom czasy powojennej mizerii, organizując pochód z udziałem wojaków w historycznych mundurach. Powstał wtedy pomysł, aby przedstawić epizody z życia świętego Marcina, patrona wioski, który, jak powszechnie wiadomo, wsławił się tym, iż oddał połowę swego płaszcza zmarzniętemu nędzarzowi. 

Stworzono odpowiedni scenariusz i od tej pory jest on powtarzany podczas dorocznego festynu. Uroczystości te łączą się z tradycyjnym jarmarkiem, więc przy okazji można zaopatrzyć się w słodycze, wędliny i sery wytwarzane w małych, lokalnych firmach oraz różne urocze drobiazgi odpowiednie na gwiazdkowe prezenty.

Niestety, listopad nawet w słonecznej Italii bywa czasem deszczowy i zimny. Tak się feralnie złożyło, że kiedy po raz pierwszy oglądałam tę uroczystość, był kilkustopniowy mróz, a drzewa i krzewy okrywał szron. Ponieważ przyszłam zbyt późno, więc zmarzłam i niewiele zobaczyłam, ponieważ na trasie pochodu stało bardzo dużo ludzi i trudno było o dogodne miejsce. Postanowiłam, że spróbuję za rok, jednak tym razem było jeszcze gorzej i znów pogoda nie pozwoliła cieszyć się świętem. Siąpił uporczywy deszcz, który chwilami przechodził wręcz w ulewę. Mimo to uczestnicy orszaku i jego obserwatorzy nie stracili ducha i dzielnie wytrwali do końca. Niestety, nie była to aura odpowiednia do fotografowania. Chociaż miałam parasol zacinający deszcz nieustannie moczył mi obiektyw, co sprawiło, że większość zdjęć jest zamazana.   

W centrum Masciago na jednym z domów zobaczyłam mozaikę przedstawiającą świętego Marcina, który przecina mieczem swój żołnierski płaszcz na pół, aby podzielić się nim z półnagim biedakiem. Widząc, że nieopodal gromadzi się sporo ludzi, również i ja przystanęłam, żeby poczekać na rozpoczęcie uroczystości.

Na ulicach nieopodal kościoła rozstawiono liczne stragany ze słodyczami, wyrabianymi  w tradycyjny sposób. Królowały torroni, czyli nugatowe batony, które są nieodłącznym elementem włoskiego Bożego Narodzenia, a także słodkości z kandyzowanych owoców i jadalnych kasztanów.

Nie brakowało też stoisk, gdzie sprzedawano apetyczne wędliny i sery, również wyprodukowane według tradycyjnych receptur.

Tym razem nie cieszyły się one nadzwyczajnym powodzeniem, gdyż widzowie, stojąc pod parasolami, oczekiwali na nadciągający orszak. O dziwo, nikogo nie zrażał padający deszcz oraz dość długi czas wyczekiwania, nikt się nie ruszał ze swojego miejsca. Jak już się przekonałam, ważne jest, żeby w wąskich uliczkach starej części miasta wybrać sobie odpowiedni punkt obserwacyjny, skąd będzie można dobrze zobaczyć cały korowód towarzyszący świętemu.

Wreszcie nadszedł protagonista orszaku, odgrywający rolę ubogiego, któremu Marcin odda połowę płaszcza. Pierwszy odtwórca tej postaci, nieżyjący już pan Antonio, pełnił tę funkcję niemal dwadzieścia lat i podobno zawsze występował boso, choć niejednokrotnie było bardzo zimno, a czasem nawet padał śnieg. W chwilę po przejściu biedaka ukazał się naszym oczom główny bohater, święty Marcin na swym białym koniu, któremu towarzyszył oddział rzymskich legionistów i kawalerzyści w historycznych kostiumach. Była też grupa jeźdźców, przyodzianych w szaty rodem raczej ze średniowiecza i renesansu. Mimo że niezwiązani z epoką świętego, wzbudzili entuzjazm zgromadzonych ze względu na pięknie wyćwiczony hiszpański krok swoich rumaków.

Wszyscy uczestnicy mogli się poszczycić bardzo pięknymi kostiumami, wykonanymi z wielką starannością. Jak się dowiedziałam od moich znajomych, role w tym spektaklu corocznie odgrywają te same osoby, aż do czasu, kiedy ze względu na wiek lub inne okoliczności zdecydują się odstąpić tę zaszczytną funkcję komuś innemu. PPrzygotowania do festynu trwają dość długo, więc komitet organizacyjny powołany w tym celu ma pełne ręce roboty, a udany przebieg uroczystości jest powodem do dumy dla wszystkich biorących udział w tych pracach.

Po pokazie kawalerzystów ukazali się rzymscy legioniści, a za nimi szła grupa w przebraniach  ubogich wieśniaków. Cały ten orszak przemaszerował ulicami Masciago na przykościelne boisko sportowe, gdzie miała się odbyć finałowa inscenizacja. Tłem były makiety budowli, przedstawiające okazały portyk świątyni i zabudowania wioski. Ponieważ osoby występujące w spektaklu grały role nieme, organizatorzy zadbali o odpowiednie nagłośnienie i profesjonalnego lektora, który odczytywał tekst objaśniający poszczególne epizody, mające formę żywych obrazów.

Widowisko rozpoczęto od sceny, podczas której Marcin przecina mieczem swój płaszcz, aby połowę oddać marznącemu biedakowi. Ten wspaniałomyślny gest może go narazić na gniew cesarza, lecz szlachetny Marcin w tym momencie nie myśli o czekających go konsekwencjach.

W noc przed przybyciem cesarza Marcinowi ukazuje się Jezus, który oddaje mu utraconą połowę okrycia, mówiąc, iż obdarowując biednego, również jego okrył swym płaszczem. Marcin po tym zdarzeniu postanawia przyjąć chrzest.

W następnej scenie na swym pięknym rydwanie nadjeżdża cesarz, aby przyjąć paradę legionów i rozdzielić nagrody. Również Marcin zostaje wyróżniony, lecz ku ogólnemu zaskoczeniu prosi, aby pozwolono mu odejść z armii. Jego życzeniu staje się zadość i przyszły święty pozbawiony wspaniałego ubioru w samej koszuli opuszcza szeregi legionistów.

Marcin przyjmuje chrzest a następnie przywdziewa skromny habit i rozpoczyna życie pośród ubogich, którym głosi zasady wiary chrześcijańskiej, wspierając ich swoją obecnością. Jego pobożność oraz prawość zdobywają mu powszechną miłość współwyznawców. Zostaje powołany na biskupa, a po latach pracy i wyrzeczeń umiera, otoczony aurą świętości.

Widowisko, jakie wtedy oglądałam, przygotowano z dużą starannością i muszę przyznać, że wykonawcy zaimponowali mi swoją naprawdę godną podziwu wytrzymałością na kaprysy pogody. Rano w dniu święta była ona dość znośna, lecz pogorszyła się gwałtownie tuż przed rozpoczęciem uroczystego pochodu. Większa część przedstawienia odbyła się w strumieniach deszczu, od którego nawet parasol nie był w stanie osłonić. Widzowie jakoś sobie z tym radzili, natomiast osoby biorące udział w orszaku musiały wystawić się na ulewę. Mimo to nikt z występujących nie przejawiał żadnych zapędów, aby przedstawienie skrócić lub przyśpieszyć, i wszyscy w swoich dość przewiewnych kostiumach mężnie dotrwali aż do samego końca. Szczególny hart ducha wykazali panowie grający role braci pustelników, występujący w sandałach na bosych nogach. Bardzo im współczułam, gdyż sama mimo porządnych butów trekkingowych, kurtki i czapki trzęsłam się z zimna.

Także właścicielom straganów deszcz pokrzyżował plany, bo choć ceny oferowanych przysmaków nie należą do najniższych, zwykle listopadowe jarmarki cieszą się wielkim zainteresowaniem z powodu nadchodzących świąt Bożego Narodzenia. Ku mojemu rozczarowaniu nie udało mi się obejrzeć pokazu związanego z hodowlą jedwabników i produkcją jedwabiu, co niegdyś w tych stronach było rzemiosłem mającym długoletnią tradycję. W namiocie, gdzie odbywał się ów pokaz, zgromadziło się mnóstwo ludzi i zrobił się straszny tłok. W tej sytuacji niewiele było widać z przeprowadzanej prezentacji, więc na pociechę mogłam jedynie posłuchać chóru wykonującego tradycyjne piosenki. Nieco zawiedziona, zjadłam obowiązkową porcję gorących kasztanów (nieprawdą jest, jakoby najlepsze były na placu Pigalle, myślę, że te pieczone w Lombardii w niczym im nie ustępują) i udałam się w domowe pielesze. Po drodze przyszła mi do głowy pewna myśl... Jak by to było pięknie, gdybyśmy w Ostródzie, 24 kwietnia, mogli zobaczyć egzekucję smoka... W końcu, jakby nie było, w herbie naszego miasta mamy świętego Jerzego!*

Ten post w zasadzie jest duplikatem, ponieważ po raz pierwszy ukazał się  w 2013 roku. Pech chciał, że jakiś czas temu zniknęła z niego część zdjęć, więc chciałam go przywrócić do wersji roboczej a zamiast tego skasowałam jednym nieopatrznym kliknięciem. Było mi go szkoda więc bardzo się ucieszyłam, kiedy okazało się, że jest zapisany jako PDF na poprzednim laptopie. Postanowiłam go trochę odświeżyć i zamieścić ponownie, jednak komentarze straciłam bezpowrotnie. 

* To, że nie ma takiej inscenizacji, wcale nie znaczy, że w temacie smoka i św. Jerzego w Ostródzie nic się nie dzieje – gdyż faktem jest, że tutejsi mieszkańcy od wielu lat świętują weekend swojego patrona. Z tej okazji co roku na przełomie kwietnia i maja odbywa się turniej rycerski i wiele imprez towarzyszących, takich jak półmaraton św. Jerzego i Parada Smoków, w której uczniowie ostródzkich szkół prezentują własnoręcznie wykonane spektakularne smocze figury. Poza tym od niedawna w mieście funkcjonuje szlak małych rzeźb z brązu, tzw. Ostródzkich Smoków Ulicznych (moim ulubieńcem jest Smok Kapitan dzierżący koło sterowe).

Mazurskie historie. Cmentarz Leśny w Lidzbarku Warmińskim

Stuletni cmentarz w Lidzbarku Warmińskim ma niezwykłą historię. Znajduje się na tyłach Oranżerii Krasickiego, na terenie dawnych ogrodów biskupich. Do naszych czasów z tych ogrodów nic nie dotrwało – pozostało jedynie wspomnienie i zapiski w dawnych dokumentach. Patrząc na zróżnicowany, pagórkowaty teren porośnięty imponującym starodrzewem, można sobie jedynie wyobrazić, jak pięknie tam było niegdyś, zanim cała ogrodowo-parkowa infrastruktura uległa degradacji. Aby zapobiec dalszym zniszczeniom drzewostanu, w 1925 roku ówczesny proboszcz Alfons Buchholz wnioskował o utworzenie w tym miejscu nowej nekropolii na potrzeby rozrastającego się miasta. Lokalne władze odniosły się przychylnie do tego projektu, ponieważ w okresie międzywojennym liczba mieszkańców wzrosła dwukrotnie a niewielkie cmentarze przykościelne przestały odpowiadać potrzebom społeczności. 

Dzięki tej inicjatywie w ciągu dwóch lat powstał piękny obiekt zwany Waldfriedhof, czyli Cmentarz Leśny. W myśl ówczesnych tendencji architektonicznych ma on charakter rozległego parku angielskiego, usytuowanego na zboczu wzgórza poprzecinanego płytkimi dolinkami. W jego centralnym punkcie usypano sztuczne wzniesienie, na które składają się wielopoziomowe tarasy, co nawiązuje do sposobu, w jaki Dante Alighieri opisywał Raj, gdzie ludzkie dusze wznoszą się do Boga.

Z tego pierwotnego założenia zachowała się część muru otaczającego cmentarz, dwie bramy i czternaście kaplic Drogi Krzyżowej, wykonanych w 1927 roku przez Franza Drexlera, rzeźbiarza pracującego w Monachium. Jedenaście kolumnowych kapliczek umieszczono wzdłuż alei, która ma swój początek przy bramie od ulicy Krasickiego i prowadzi na szczyt wzgórza. Ukazują one poszczególne stacje w formie polichromowanych płaskorzeźb, natomiast stacja dwunasta, poświęcona Ukrzyżowaniu, ma kształt łuku triumfalnego, symbolizującego zwycięstwo Chrystusa nad śmiercią. U podnóża pagórka, na głównym rondzie cmentarza, mieści się kaplica trzynasta,. Umieszczono w niej rzeźbę przedstawiającą Pietę, a jeszcze niżej, w sztucznej grocie, usytuowana jest ostatnia, czternasta kaplica Złożenia do Grobu z marmurowym posągiem Jezusa.

Cmentarz Leśny w Lidzbarku Warmińskim jest niemym, lecz mimo to wiele mówiącym świadkiem trudnej historii tego miasta i całego regionu. Przed II wojną światową miejscowość nosiła nazwę Heilsberg, znajdowała się na terenie Trzeciej Rzeszy i w przeważającej części była zamieszkana przez ludność niemiecką – niewielki procent stanowili Warmiacy oraz Mazurzy, istniała też nieliczna gmina żydowska. Zimą 1945 roku, po krótkiej walce, obszar ten zajęły wojska radzieckie. Skutkiem działań militarnych i celowych podpaleń ponad jedna trzecia miejskiej zabudowy legła w gruzach, a wiele domów wymagało pilnego remontu. 

Po klęsce Niemiec i zmianie granic Lidzbark wraz z całą Warmią znalazł się w obrębie państwa polskiego, co poskutkowało niemal całkowitą wymianą dotychczasowych mieszkańców miasta. Część ludności niemieckiej jeszcze w 1944 i na początku 1945 roku uciekła przed zbliżającym się frontem, a ci, którzy przeżyli wkroczenie Armii Czerwonej, w latach 1945–1948 zostali wysiedleni do radzieckiej strefy okupacyjnej. Na miejscu pozostali jedynie nieliczni mieszkańcy, którzy w przebiegu procedury weryfikacyjnej potrafili udowodnić swoje związki z Polską, dzięki czemu przyznano im polskie obywatelstwo.

Do opustoszałego, zrujnowanego miasta sukcesywnie zaczęli napływać nowi osadnicy. Duża grupa osób pochodzenia polskiego przybyła z dawnych Kresów Wschodnich, głównie z Wileńszczyzny i Wołynia, przymusowo wysiedlona ze Związku Radzieckiego w ramach tworzenia państw jednolitych narodowościowo. Dołączyli do nich Polacy z Mazowsza, Wielkopolski i Małopolski, którzy przyjeżdżali tu w poszukiwaniu nowego miejsca do życia. Ostatnią, jednak już mniej liczną grupą byli Ukraińcy, w 1947 roku przymusowo przesiedleni z terenów południowo-wschodniej Polski w ramach akcji „Wisła”.

Mądre przysłowie mówi, że historia jest nauczycielką życia. Idąc dalej tym tropem, można powiedzieć, że cmentarze są niczym księgi, choć w niejednej z nich brakuje wszystkich kart... Stuletnie dzieje lidzbarskiego Cmentarza Leśnego również są taką niekompletną księgą, która niewiele mówi o jego początkach. Wojenna zawierucha i nowa wędrówka ludów ze wschodu na zachód sprawiły, że z Lidzbarka wyjechały rodziny tych, których tam pogrzebano w latach dwudziestych i trzydziestych, a ci, co ich zastąpili, pozostawili groby swoich bliskich na już nie swojej ziemi Ten podwójny exodus i upływ czasu sprawiły, że niemal całkowicie zniknęły mogiły z niemieckimi inskrypcjami. W ich miejsce pojawiły się nowe nagrobki z nazwiskami o polskim brzmieniu, będące świadectwem głębokich dziejowych przemian.

 

Kiedy byłam tam po raz pierwszy latem ubiegłego roku i odczytywałam napisy na nagrobnych tabliczkach, przeżyłam coś w rodzaju déjà vu, jakbym wcale nie wyjechała z Ostródy. Wkoło widziałam doskonale mi znane nazwiska, z którymi od dzieciństwa stykałam się na co dzień. To nie były popularne miana w rodzaju Nowak czy Kowalski, lecz Mickiewicz, Moniuszko, Karpowicz, Bohdziewicz, Maculewicz, Możejko, Madziewicz, Waszkiel, Kot, Ławrynowicz, Kornas, Paukszto... Tak nazywali się moi koledzy i koleżanki, pacjenci szpitala, gdzie pracowałam, nauczyciele, sąsiedzi i znajomi. Kiedy zaczęłam chodzić do szkoły podstawowej większość dzieci w klasie mówiła czystą polszczyzną, lecz w głosach ich starszych krewnych nadal dało się słyszeć kresowe zaciąganie. Podobnie jak ja i moi rodzice, oni również nie byli stąd – przywiał ich w te strony wiatr historii; jedni zamieszkali w Lidzbarku, inni w Olsztynie, a jeszcze inni w Ostródzie. Przemierzając cmentarne alejki myślałam o tych ludziach przez wiele dni stłoczonych w wagonach pociągu towarowego, którymi jechali w nieznane, o ich bólu po rozstaniu z dawnym życiem, obawie przed niepewnym jutrem i nadziei, że jednak znajdą swoje miejsce na ziemi.

Moje osobiste doświadczenia nie były tak ekstremalne, gdyż do Ostródy przyjechaliśmy dziesięć lat po wojnie. Byłam wtedy kilkuletnim dzieckiem, lecz doskonale pamiętam jak bolesna była dla mnie przeprowadzka na Mazury. Wiem też, ile lat musiało upłynąć i jakie zaszły zmiany geopolityczne, zanim po raz pierwszy powiedziałam, że jest to moja mała ojczyzna...*

Cmentarz w Lidzbarku Warmińskim odwiedziłam dwukrotnie. Za pierwszym razem, z powodu braku czasu, obejrzałam go jedynie pobieżnie. Poza tym weszłam na jego teren w sposób niekonwencjonalny – przez alternatywne wejście wskazane mi przez młodzież z pobliskiej szkoły. Okazało się ono po prostu dziurą w płocie, mocno eksploatowaną, sądząc po szerokiej, wydeptanej ścieżce, która do niej prowadzi. Widok cmentarza mnie zachwycił. Promienie słońca przesiane przez korony niezliczonych drzew przenikały leciutką poranną mgiełkę, a to łagodne rozproszone światło sprawiało, że lekko wzniesiony teren zdawał się unosić w powietrzu nad krętym jarem, który mnie od niego odgradzał. Ten pierwszy spacer przyniósł mi wiele refleksji, o czym pisałam powyżej, jednak z powodu braku czasu nie zdołałam zorientować się w topografii nekropolii.

Drugie odwiedziny w tym miejscu zaczęłam od cmentarnej bramy. Nieopodal znalazłam tablicę informacyjną, którą sfotografowałam z nadzieją, że posłuży mi za przewodnik. Zależało mi na dotarciu do najstarszej części cmentarza, ale tu spotkało mnie rozczarowanie. Okazało się, że takowa nie istnieje – z przedwojennych pochówków zostało niewiele i są one rozrzucone w różnych miejscach. Cmentarz jest bardzo duży, a jego urozmaicony teren nie ułatwiał mi zadania. Ponadto fakt, że w myśl prawa po dwudziestu latach nieopłacone groby można przeznaczyć na nowe mogiły, spowodował, że te pochodzące z pierwszych lat po wojnie, sąsiadują z tymi stosunkowo świeżej daty. Mapka również okazała się mało użyteczna ze względu na słabą czytelność oznaczeń, przez co z historycznych nagrobków zdołałam odnaleźć jedynie nieliczne, trzy pochodzące z czasów przed II wojną światową i kilka z lat czterdziestych ubiegłego stulecia .

Jednym z nich był zabytkowy, stylizowany krzyż z ciemnego drewna o niezwykłym kształcie, z płaskorzeźbionym medalionem, w którym artysta umieścił wizerunek Chrystusa w cierniowej koronie. Jego oryginalny wygląd skojarzył mi się z tradycyjnymi warmińskimi krzyżami i kapliczkami, jakie niegdyś zawieszano na drzewach. Inskrypcja w języku niemieckim, wyryta stylizowaną czcionką na jego podstawie, upamiętnia adwokata i notariusza Josefa Hipplera, zmarłego w 1900 roku, oraz jego żonę Margarete, która przeżyła go o trzydzieści siedem lat. Nagrobek prawdopodobnie pochodzi z lat dwudziestych lub trzydziestych ubiegłego wieku i jest dziełem lokalnego rzeźbiarza, Michaela Lipowa.

Lipow wywodził się z niemieckiej rodziny z Nadwołża, która po I wojnie światowej przeniosła się do Prus Wschodnich. Po ukończeniu studiów w Królewcu w 1923 roku artysta zamieszkał w Lidzbarku Warmińskim. Zajmował się rzeźbieniem figur kościelnych oraz krzyży nagrobnych i przydrożnych, które do dziś można spotkać w okolicznych miejscowościach, w Świętej Lipce oraz innych warmińskich wsiach. Miał własny, łatwo rozpoznawalny styl, swoje prace realizował głównie w drewnie i żelazie, malował też na płótnie, a także przeprowadzał renowacje zabytkowych rzeźb. Jego talent i głęboka duchowość, przejawiająca się w podejściu do sztuki, sprawiły, że współcześni nazywali go „snycerzem Pana Boga”. Kiedy Armia Czerwona wkroczyła na teren Prus Wschodnich Lipow zdecydował się na ucieczkę do Niemiec, gdzie zmarł w 1983 roku w wieku 92 lat.

Kolejne dzieło rzeźbiarza napotkałam w urokliwym zakątku na skraju placu w centrum cmentarza. Pod koroną potężnego drzewa stoją obok siebie trzy świadectwa przeszłości: krzyż wykuty z jasnego kamienia, będący pomnikiem nagrobnym Kathariny Rochow z domu Weiss, płyta z czerwonego granitu, na której umieszczono inskrypcję w języku polskim i niemieckim poświęconą dawnym mieszkańcom miasta, oraz drewniany krzyż nakryty daszkiem. Ten ostatni również został wykonany przez Michaela Lipowa i pochodzi z grobu Augusty Werner, która żyła w latach 1872–1943.

Na szczycie sztucznego pagórka, po lewej stronie kaplicy Ukrzyżowania, moją uwagę przykuł monumentalny, neoklasycystyczny grobowiec, prawdopodobnie wzniesiony w latach powojennych. Co ciekawe, jest on jednym z dwóch pochówków, jakie znajdują się w tym zaszczytnym miejscu, drugim jest skromny grób księdza Ludwika Syrewicza, byłego więźnia obozu koncentracyjnego w Dachau i proboszcza parafii w Lidzbarku. W centralnej niszy tego mauzoleum umieszczono figurę płaczki, która pochyla się nad symboliczną urną. Na płycie poniżej rzeźby znajduje się tablica z napisem: „Regina Irena z rodu Krasińskich, primo voto Obarek, voto Włóczyńska, voto Komar, ur. 11.IX.1916, zm. 11.XI.1985, Obywatelka USA i Polski”, na prawej bocznej tablicy są nazwiska trojga dzieci zmarłych w niemowlęctwie, noszących nazwisko Włóczyńscy, a na lewej upamiętniono Jana Welika, który urodził się w 1930 i zmarł w 1997 roku. Całość wydała mi się tajemnicza i intrygująca, niestety jak dotąd nie znalazłam żadnej informacji, która rzucałaby jakieś światło na tę sprawę. 

Po lewej stronie alei wiodącej od bramy przy ulicy Olsztyńskiej znajduje się specjalna kwatera sióstr z zakonu św. Katarzyny. Stanowi ona bardzo ważny punkt na mapie pamięci miasta, spoczywa tam kilka pokoleń zakonnic, które przez stulecia współtworzyły historię Warmii. Zgodnie z regułą swojego zgromadzenia świadczyły pomoc medyczną, zajmowały się edukacją, a także udzielały opieki i wsparcia najuboższym mieszkańcom. Siostry, które zmarły po wojnie, są pochowane w jednakowych, indywidualnych grobach zwieńczonych prostym, surowym krzyżem z pasyjką. Szczątki zakonnic zmarłych przed rokiem 1945 podczas restrukturyzacji cmentarza przeniesiono do wspólnej mogiły znajdującej się w tej samej kwaterze.

Do dziś nie wiadomo, gdzie dokładnie spoczywają ciała trzech lidzbarskich katarzynek: Klary Anny Skibowskiej (s. Anicety), Marii Schröter (s. Gebhardy) i Rozalii Angrick (s. Sabinelli). Zostały one zastrzelone w klasztorze przez czerwonoarmistów, ponieważ sprzeciwiły się okrucieństwom i gwałtom, jakich dopuszczało się wojsko. Prawdopodobnie pogrzebano je na terenie klasztornego ogrodu w nieoznaczonym wspólnym grobie, jak to miało miejsce w przypadku wielu innych ofiar tamtych dni. Podobny a w niektórych przypadkach o wiele gorszy los spotkał jeszcze dwanaście innych zakonnic z tego zgromadzenia, posługujących m.in. w Ornecie, Braniewie, Olsztynie i Kętrzynie. Wszystkie piętnaście katarzynek uznano za męczennice i beatyfikowano 31 maja 2025 roku w Braniewie, gdzie znajduje się ich wspólne symbolicznie miejsce pamięci. Jest to grób, w którym spoczęły ekshumowane szczątki siedmiu sióstr, ciał pozostałych ośmiu nigdy nie odnaleziono.

Lidzbarski cmentarz to nie tylko komunalna nekropolia, lecz także ważne miejsce pamięci, gdzie odbywają się uroczystości patriotyczne. Wspominałam już, że poniżej pagórka, na którym wznosi się kaplica Ukrzyżowania, znajduje się plac w kształcie ronda, przy którym stoi XIII kaplica Drogi Krzyżowej. Na jego środku umieszczono czarny, granitowy krzyż z inskrypcją „BÓG HONOR OJCZYZNA”. Napis na prawym boku cokołu głosi: „W HOŁDZIE POLEGŁYM, POMORDOWANYM I ZAMĘCZONYM OBROŃCOM OJCZYZNY 1939–1956” a na lewym „OBROŃCOM OJCZYZNY I TYM CO NIE PRZEŻYLI WIĘZIEŃ OBOZÓW ŁAGRÓW I ZESŁANIA”.

Pomnik ufundowała lokalna społeczność, która w dużej części składa się z Kresowiaków i ich potomków, wśród których nadal żywa jest pamięć ofiar stalinizmu i hitleryzmu.

Na Cmentarzu Leśnym można znaleźć groby, przy których stoją brzozowe krzyże — to znak, że spoczywa tam żołnierz, partyzant, zesłaniec albo więzień obozu koncentracyjnego. Podobne krzyże, zbite z brzozowych żerdzi, otaczają pomnik. Kiedy odwiedziłam cmentarz po raz drugi, był 7 listopada, kilka dni po Święcie Zmarłych, a jednocześnie tuż przed Narodowym Świętem Niepodległości. U stóp pomnika stały kwiaty i mnóstwo zniczy, a na brzozowych krzyżach wisiały zdjęcia i biogramy przypominające ludzi, którym Polska zawdzięcza swą niepodległość. Byli wśród nich politycy i żołnierze  znani z podręczników do historii — Ignacy Paderewski, Józef Piłsudski, Roman Dmowski, Wincenty Witos, Józef Haller i Tadeusz Bór-Komorowski. Obok nich upamiętniono tych, którzy w wojskowym mundurze walczyli na frontach II wojny światowej, oraz żołnierzy podziemia, którym niejednokrotnie mundur zastępowała jedynie biało-czerwona opaska na rękawie.

Takimi biało-czerwonymi wstążkami oznaczono także brzozowe krzyże przy nagrobkach. Pod nimi również umieszczono biogramy, dzięki którym za imionami i nazwiskami można dostrzec konkretne ludzkie losy. Bardzo mnie poruszyła ta inicjatywa, łącząca ogólnokrajową historię walki o wolność z lokalną historią Lidzbarka Warmińskiego, przypominająca o tym, że wśród powojennych mieszkańców miasta byli ludzie, których życiorysy stanowiły część wielkiej historii.

Cmentarz w Lidzbarku Warmińskim jest nie tylko pięknym miejscem, ale również szczególnym świadkiem przemian, jakie dokonały się na tych terenach w ciągu minionych osiemdziesięciu lat. To niemal cały wiek — w tym czasie na świat przyszły dzieci, wnuki i prawnuki tych, którzy przyjechali na Warmię w wagonach towarowych, niejednokrotnie zaledwie z tobołkiem na plecach lub walizką w ręku. Ich rodzice i dziadkowie podnosili miasto z powojennych zniszczeń, budowali tu swoje życie, a z czasem znaleźli swoją małą ojczyznę.

Kiedy w ubiegłym roku po wielu latach ponownie przyjechałam do Lidzbarka, z trudem rozpoznawałam miasto, które po raz pierwszy widziałam w dzieciństwie podczas szkolnej wycieczki. Ta przemiana bardzo mnie ucieszyła, bo jako mieszkanka sąsiednich Mazur wiem, jak trudny i długotrwały jest to proces. Miasto to żywa tkanka, która wciąż się zmienia. Przychodzą nowi ludzie, pojawiają się kolejne pomysły i koncepcje jego rozwoju, zmienia się przestrzeń, a nauczycielka-historia dopisuje kolejne rozdziały...

*Moje wspomnienia z pierwszych lat w Ostródzie można znaleźć po linkiem

Ostróda przedwczoraj i dziś

Pozostałe posty na temat Lidzbarka Warmińskiego są tu:

Lidzbark Warmiński, uroczy świadek doniosłej przeszłości

Lidzbark Warmiński i zamek biskupów - post drugi, ale nie ostatni

Lidzbark Warmiński, czyli temat nie do wyczerpania

Wrześniowy dzień w Lidzbarku Warmińskim — pomiędzy ezoteryką a racjonalizmem