Piemont. Orta, czyli Sacro Monte magiczne.

W moich podróżach widziałam wiele miejsc, które zapadły mi w pamięć i serce, a ich kolorowe obrazy wciąż mam przed oczami... Kiedy je wspominam, niejednokrotnie towarzyszy mi wrażenie, że czuję także ich zapachy, tworzące ulotną, lecz niezapomnianą atmosferę. Były takie jak moja ukochana Valsolda (dotychczas nie ośmieliłam się o niej napisać, gdyż wiążą się z nią wspomnienia bardzo trudne do wyrażenia słowami), które  odkryłam przypadkiem i jakby mimochodem, natomiast co do innych snułam plany, długo piastowane w wyobraźni, zanim wreszcie nadszedł dzień ich realizacji.

Właśnie do tej drugiej kategorii zaliczam Ortę z jej prześlicznymi zakątkami, która słusznie jest uznawana za jedno z najbardziej urokliwych miejsc we Włoszech. Jej piękno jest trudne do opisania, bo mam wrażenie, że potrzeba szczególnego gustu, aby je docenić i rozsmakować się w uroku jaki roztacza. Jeśli kogoś nie oczaruje staroświecki wdzięk brukowanych uliczek, widok nieco łuszczących się ścian, które niegdyś pomalowano na słoneczne, pastelowe kolory, wyblakłe freski i poczerniałe, kilkusetletnie stropowe belki, powie po prostu, że jest to zbiorowisko starych domostw, na których ząb czasu zostawił wyraźne ślady. 

Jednak jeśli jesteśmy miłośnikami piękna trochę nieuporządkowanego i nieco zakurzonego pyłem stuleci, to z całą pewnością jej uroda nie pozostawi nas z uczuciem niedosytu. Ja bez wątpienia należę do miłośników takich miejsc, dlatego we Włoszech czułam się niemal jak u siebie, gdyż wszystko, na co patrzyłam, było swojskie i bliskie mojemu sercu.

Często się zastanawiałam, jak to się dzieje, że niektóre zabytkowe budynki, którym daleko do perfekcyjnego utrzymania, mimo wszystko wyglądają tak malowniczo. Być może powodem jest wrażenie ogólnej harmonii i sposób, w jaki wtapiają się w otoczenie, a może specyficzne włoskie światło, tak cenione przez malarzy pejzażystów?  Szczerze mówiąc, niejednokrotnie miałam zamiar napisać o mojej wycieczce nad Lago di Orta, lecz w głębi duszy obawiałam się, iż nie podołam temu zadaniu, więc wszystko, co powiem, będzie zbyt szare i płaskie, aby oddać tę magiczną rzeczywistość.

Ciągle też miałam wrażenie, że brakuje mi klucza do szufladki, gdzie pozamykałam myśli i emocje, jakie stały się moim udziałem, kiedy odwiedziłam to piękne miejsce. Mimo wszystko spróbuję zmierzyć się z wyzwaniem, jakie niesie mi Orta, gdyż jest tam ostatnia ze Świętych Gór, które niegdyś odwiedziłam, a obecnie próbuję opisać. 

Miasteczko Orta (pisałam o nim w poście Orta San Giulio, miasto ażurowych balkonów.)  leży na małym półwyspie, wcinającym się w obszar niewielkiego, wydłużonego jeziora noszącego tę samą nazwę. Na wprost centralnego placu widać wysepkę San Giulio, która nawet z tej odległości sprawia wrażenie niezwykle malowniczego zakątka, ze swą romańską bazyliką, klasztorem i okazałymi pałacami kanoników — jej również poświęciłam osobny wpis pt. Orta, wyspa San Giulio i jej piękna bazylika.). Wokół jeziora wznoszą się zalesione, niewysokie góry, a poza nimi na zachodzie widać piękny, ośnieżony szczyt Monte Rosa. Natomiast od strony północno-wschodniej horyzont zamyka masyw Monte Mottarone, oddzielający Lago di Orta od Lago Maggiore.

Na moim blogu niejednokrotnie wspominałam o pięknie jeziora Como, będącego moją pierwszą miłością na terenie Włoch. Doceniam też wspaniałą urodę Lago Maggiore i Lago di Garda, jednak to śliczne malutkie jeziorko, leżące wśród gór i otoczone bujną przyrodą, nazwałabym prawdziwym klejnotem w koronie północnych Włoch. Sacro Monte di San Francesco nie jest jedyną rzeczą, której warto poświęcić uwagę podczas wizyty w tej miejscowości, pełnej wyjątkowych zabytków. Aby oddać jej sprawiedliwość i wyczerpać temat, pisałam o niej kilkakrotnie, lecz tym razem właśnie ono będzie najważniejszym elementem tego posta i punktem wyjścia do relacji z podróży do Orty, jaką odbyłam wraz z moją córką Martą.

Święta Góra w Orcie, jako jedna z niewielu, nie jest poświęcona Jezusowi i Drodze Krzyżowej, lecz życiu i dziełu patrona Włoch, świętego Franciszka z Asyżu. Kaplice i sanktuarium wzniesiono na pięknym, zadrzewionym pagórku, skąd można popatrzeć na dachy Orty leżącej u jego podnóża i panoramę jeziora, którego widok sprawia, że takiej wycieczki po prostu nie da się zapomnieć. Innym walorem tego miejsca jest aspekt duchowy, gdyż jego uroda (zwłaszcza kontemplowana we względnej samotności), połączona ze zwiedzaniem poszczególnych kaplic, skłania do refleksji i stawiania sobie ponadczasowych pytań nad sensem naszego istnienia i stosunku, jaki mamy do otaczającego świata.

W okresie kontrreformacji, kiedy Kościół starał się podsycać inicjatywy mające scementować lokalną społeczność i silniej związać ją z wiarą katolicką, zadecydowano o budowie sanktuarium i trzydziestu dwóch kaplic, z których ostatecznie powstało tylko dwadzieścia. Początkowo na wzniesieniu ponad miasteczkiem znajdował się jedynie kościół, klasztor franciszkanów i hospicjum dla pielgrzymów, wzniesione z woli kardynała Karola Boromeusza. Nieco później, dzięki finansowemu wsparciu wielu osób, powstały kaplice, okazała brama z posągiem świętego i wspaniała studnia pod dachem pokrytym łupkiem. Projekt całości był dziełem ojca Cleto, należącego do zakonu św. Franciszka. Podobnie jak w przypadku innych okolicznych Świętych Gór, duże zasługi dla powstania tego kompleksu miał biskup pobliskiej Novary, Carlo Bescapé. Pierwsze kaplice wzniesiono pod koniec drugiej połowy XVI wieku w stylu manierystycznym. Ponieważ budowa trwała niemal dwieście lat, te, które powstały nieco później, mają bogate, barokowe formy, natomiast ostatnie z nich wskazują na wyraźne wpływy klasycyzmu. Sacro Monte w Orcie to miejsce, gdzie w najwspanialszy sposób łączą się walory pięknego pejzażu, architektury oraz malarstwa i rzeźby z duchowymi walorami chrześcijaństwa.

Świętość Franciszka i jego idee nadal są bliskie wielu ludziom, nawet spoza ścisłych, katolickich kręgów. Dzieje się tak również w obecnych czasach, kiedy wiele osób nawołuje do odnowy moralnej, poszanowania życia w każdej formie i ekologicznych zachowań.

Jego wojenne doświadczenia, hulaszcza egzystencja we wczesnej młodości, iluminacja, jakiej doznał, a następnie przebudzenie moralne i pełne poświęcenia życie chyba nikogo nie pozostawiają obojętnym. Zapewne każdy z nas słyszał o jego kazaniach do zwierząt i ptaków, które zdawały się rozumieć jego słowa, i o tym, że słońce nazywał bratem, a księżyc siostrą, stygmatach i licznych cudach. Osobiście sądzę, że nie ma w tym nic, czego nie dałoby się wytłumaczyć w racjonalny sposób.

Psychiatria i psychologia znają wiele przykładów, kiedy potęga woli i umysłu poddanego silnej motywacji sprawia, że człowiek przejawia predyspozycje i zdolności znacznie wykraczające ponad przeciętność. Długie godziny modlitw i medytacji, połączone z umartwianiem ciała, a przede wszystkim drastyczny post, również sprzyjają sublimacji uczuć i ponadnaturalnemu wyostrzeniu wszystkich zmysłów. Takie przypadki znane są nie tylko chrześcijanom, lecz także wyznawcom religii wschodnich i osobom, które praktykują sztuki walki w połączeniu z filozofią oraz medytację w stopniu zaawansowanym. Niezależnie od punktu widzenia i naukowych wyjaśnień życie Franciszka do dzisiaj jest poruszającym przykładem nawrócenia, pokory i samozaparcia w dążeniu do realizacji idei uzdrowienia Kościoła katolickiego. Tą ideą potrafił zarazić nie tylko dawnych towarzyszy młodzieńczych ekscesów oraz ogromne rzesze zwykłych ludzi, lecz także licznych hierarchów kościelnych — i to w czasach, kiedy zewnętrzne oznaki władzy i prestiżu duchownych stawiano na poczesnym miejscu.

Sceny przedstawione w kaplicach wspaniale ilustrują istotne momenty życia przyszłego świętego, począwszy od narodzin aż do śmierci. Z jego przyjściem na świat wiąże się piękna legenda; według niej do domu kupca Pietra di Bernardone, któremu właśnie miało urodzić się dziecko, przybył pewien pielgrzym. Gościowi oddano izbę, a przyszła matka przeniosła się do stajni, gdzie niebawem przyszedł na świat jej synek. Nie trzeba dodawać, że tym pielgrzymem był Chrystus, a nowo narodzonym dzieckiem przyszły święty. Być może jest to tylko wzruszająca legenda, stworzona przez akolitów Franciszka dla uwiarygodnienia jego posłannictwa poprzez paralelę do narodzin Jezusa, gdyż — podobnie jak przyjęcie przez niego stygmatów — mówiła o tym, że od chwili narodzin był wybrany i niejako naznaczony do odegrania roli odnowiciela Kościoła katolickiego.

W kaplicach przedstawiono także wiele innych dramatycznych scen, wspaniale oddanych przez artystów, którzy na stałe weszli do historii sztuki, jak choćby znani z innych Świętych Gór rzeźbiarze: Dionigi Bussola, Giovanni d’Enrico, Cristoforo Prestinari i Carlo Beretta. Im zawdzięczamy pełne wyrazu figury naturalnej wielkości, wykonane z terakoty pokrytej jaskrawą polichromią. Natomiast freski namalowali Pier Francesco Mazzucchelli (bardziej znany pod przydomkiem Morazzone), dwaj Fiamminghini, czyli bracia Giovanni Battista i Mauro della Rovere, Antonio Maria Crespi, znany jako Bustino (z racji pochodzenia z niedalekiej miejscowości Busto), Carlo Francesco i Giuseppe Nuvolone, Antonio Busca, Stefano Maria Legnani i Federico Bianchi. Ci wszyscy artyści nie tylko przyczynili się do powstania tego pięknego miejsca — pozostawili także swe liczne dzieła w wielu innych obiektach sakralnych, jak i świeckich, wnosząc wielki wkład w kulturę północnych Włoch.

Podobnie jak w Varallo (o tym mieście i jego wspaniałym Sacro Monte pisałam w poście Sacro Monte w Varallo Sesia.), również w Orcie byłam dwukrotnie — pierwszy raz sama, w maju, i ponownie jesienią, wraz z Martą, której chciałam pokazać ten piękny zakątek. Miałyśmy wiele szczęścia — choć była niemal połowa listopada, dopisała nam wspaniała pogoda, prawdziwe babie lato we włoskim wydaniu. Jaskrawo świecące słońce i kryształowo czyste powietrze sprawiały, że pejzaż nabierał rzadko spotykanej głębi, a kolory były świetliste i nasycone.

Szczyt wzgórza, gdzie tyle samo złotych i brązowych liści miałyśmy nad głowami i pod nogami, stanowił wprost bajeczną scenerię, więc powoli spacerowałyśmy ścieżką wiodącą od kaplicy do kaplicy. W większości z nich bez przeszkód można podziwiać wnętrze, ponieważ jak dotąd nie ma tam ochronnych szyb, a wejście zamykają jedynie piękne, kute kraty. Jednak to, co jest przyjazne dla osób, które przyszły tam po to, aby kontemplować życie św. Franciszka lub po prostu oddać się podziwianiu dzieł sztuki, dla samych dzieł niestety jest mniej korzystne. Byłyśmy wstrząśnięte, patrząc na piękne zabytkowe freski Morazzone i braci della Rovere, pełne wydrapanych podpisów i inicjałów, wśród których, o zgrozo, dostrzegłyśmy też jedno polskie imię i nazwisko pozostawione przez naszą rodaczkę! (Co gorsza, imię tej pani, dziś zdecydowanie niemodne i rzadko używane, mogłoby wskazywać, że nie była nastolatką, a wręcz przeciwnie — osobą raczej dojrzałą).

Nie mogłyśmy zrozumieć, dlaczego ktoś, kto przybywa do tego rodzaju miejsca, nie może się oprzeć chęci destrukcji i drapie ostrym przedmiotem po zabytkowym fresku... To przykre doznanie było niczym kamyk w bucie i mocno popsuło nasz nastrój podczas tego pięknego spaceru.

Kaplice Sacro Monte stoją przy długiej ścieżce wijącej się pośród drzew, które podczas naszej wizyty były obsypane liśćmi we wszystkich barwach jesieni i wspaniale kontrastowały z szafirowym niebem. W rześkim powietrzu czuło się ich nieco gorzkawy zapach i dym dalekich ognisk, a słońce przenikające przez gałęzie tworzyło na przemian plamy światła i cienia.

Spotkałam się z opinią, że Święta Góra w Orcie jest najpiękniejsza ze wszystkich, i chyba byłabym skłonna przychylić się do niej — zarówno ze względu na jej położenie, wartość artystyczną tego obiektu, jak i emocje, które wywołują wspaniale przedstawione sceny o dużym ładunku dramatycznym.

Na mnie ogromne wrażenie zrobiły przede wszystkim trzy z nich. Pierwsza, gdzie nagi Francesco klęczy przed biskupem Asyżu (w osobie tego dostojnika sportretowano biskupa Bescapé); druga, kiedy chciał dać wszystkim przykład pokory, więc na jego życzenie współbracia poprowadzili go ze sznurem na szyi, odzianego jedynie w przepaskę na biodrach, pośród tłumu oddającego się szaleństwom karnawału; i trzecia — przedstawiająca jego śmierć. W kilku scenach Franciszek jest przedstawiony nago, z wycieńczonym ciałem, które jest jedynie swego rodzaju skorupą, kruchym i nic nie wartym naczyniem dla jego niezłomnego ducha. Nie ma w tym obnażeniu ekshibicjonizmu, a jedynie wielka pokora i rezygnacja z wszelkiej doczesnej marności, zgodnie z zasadą, że nadzy przychodzimy na świat, więc nadzy powinniśmy z niego odejść...

Franciszek, który odrzucił wszystko, czym kusił go świat i co mógł mu ofiarować, w chwili śmierci prosił braci, aby położyli go nagiego na gołej ziemi, by wraz z odejściem duszy jego ciało stało się na powrót częścią ziemskiej materii.

Artyzm rzeźbiarzy pracujących w Orcie pozwolił im stworzyć wspaniałe dzieła ze świetnie oddaną mimiką, wyrażającą uczucia poszczególnych postaci, które naturalną koleją rzeczy budzą w widzu równie intensywne emocje. Oprócz tego czysto duchowego aspektu poszczególne sceny są dla oglądającego również znakomitym studium obyczajów i kostiumów owej epoki.

Zwiedzanie Sacro Monte zakończyłyśmy w kościele, obok którego wystawiona jest tradycyjna bożonarodzeniowa szopka, jak by nie było wywodząca się z franciszkańskiej tradycji. Sam kościół nie jest zbyt okazały, jednak i tu można zobaczyć obrazy uznanych malarzy, takich jak Procaccini, Busca i Cantalupi. W jego głównym ołtarzu umieszczono bardzo wartościową Pietę datowaną na X–XI wiek, którą prawdopodobnie wykonano w Niemczech.

Dodam jeszcze, że nieopodal kościoła mogłyśmy zobaczyć wykonaną z metalu instalację o wstrząsającej wymowie pt. Treno (Pociąg). Chociaż w pierwszej chwili ten widok bardzo nas zaskoczył, to po jej dokładnym obejrzeniu i zapoznaniu się z tabliczką informacyjną uznałyśmy, że jest to dla niej miejsce najlepsze z możliwych. Instalacja stanowiła część wspaniałej wystawy plenerowej dzieł włoskiego rzeźbiarza Mimmo Paladino. Podczas naszej wędrówki po Orcie miałyśmy okazję zobaczyć je wszystkie, a o niezapomnianym wrażeniu, jakie na nas zrobiły, pisałam w poście Orta San Giulio i wystawa Mimmo Paladino.

Z żalem opuszczałyśmy Sacro Monte, które urzekło nas swoim pięknem, a także było źródłem wielu wzruszeń i głębokich emocji. Idąc drogą prowadzącą do miasteczka, mogłyśmy podziwiać wspaniały widok na jego dachy wyłaniające się spośród drzew, jezioro z wyspą pośrodku i otaczające je góry. W połowie zejścia ze wzgórza, na skraju zbocza, znajduje się niewielki belweder, gdzie stoi bardzo piękna, współczesna rzeźba z brązu, przedstawiająca św. Franciszka jako młodzieńca ze wzniesionymi rękami, nad którym krążą dwa ptaki.

Stąd po raz ostatni spojrzałyśmy za siebie — na Świętą Górę i jej kaplice. Przed nami było jeszcze zwiedzanie Orty i jej ślicznych zakątków, a także rejs na wyspę San Giulio, gdzie czekały na nas równie wspaniałe doznania. Z odrobiną żalu, ale i z nadzieją ruszyłyśmy dalej, unosząc ze sobą cząstkę tego miejsca i przekonanie, że to, co tam zobaczyłyśmy i przeżyłyśmy, zostanie z nami na zawsze.

Więcej zdjęć  z tego miejsca jest w albumie

https://photos.google.com/album/AF1QipNp1yILbULMct0jVBimU2cvvaPhEEFu17KHuDOw?hl=pl