Lombardia. Mediolan niezbyt turystyczny.

W ścisłym centrum Mediolanu praktycznie non stop trwa swego rodzaju show... Ponieważ w okolicy Placu Duomo występy uliczne nie wymagają zezwolenia, na każdym kroku można zobaczyć artystów i amatorów, którzy na wszelkie sposoby starają się zainteresować przechodniów, przykuć choć na chwilę ich uwagę, a przy okazji zarobić parę groszy. Najczęściej są to muzycy i znane również z naszych ulic "żywe posągi" stojące godzinami niemal nieruchomo. Jednak zdarza się, że kiedy ktoś podchodzi bliżej taki posąg nieoczekiwanie porusza się lub wykonuje jakiś gest, wprawiając swą ofiarę w osłupienie. Zwykle kończy się to wybuchem śmiechu ze strony zaskoczonego przechodnia i wrzuceniem kilku monet do plastikowego kubka na datki.

Niektóre postacie noszą pięknie wypracowane, teatralne kostiumy, innym, których nie stać na kostium, musi wystarczyć choćby własna goła skóra, pomalowana na złoty kolor. Niejednokrotnie zdarza się, że pod grubym makijażem można dostrzec rysy twarzy, świadczące o cudzoziemskim pochodzeniu.

Najczęściej tego zajęcia podejmują się mężczyźni — chyba ze względu na trud związany z kilkugodzinnym staniem w nie zawsze wygodnej pozie, na mrozie lub w pełnym słońcu, kiedy żar leje się z nieba. Podczas moich mediolańskich peregrynacji zawsze miałam w kieszeni monety przygotowane na datki dla ulicznych artystów, gdyż nie uważam tego zajęcia za banalną żebraninę, lecz ciężką i wyczerpującą pracę.

Niestety, to bogate i piękne miasto nie dla wszystkich jest oazą szczęśliwości...

Ludzie chwytają się rozmaitych zajęć, czasami po prostu z desperacji, choć oczywiście są również tacy, dla których jest to pomysł na doraźny zarobek bez wiązania się etatem. Na ruchliwych ulicach w okolicy Duomo oprócz żywych posągów można spotkać wielu handlarzy, oferujących przeróżne mechaniczne zabawki — miauczące kotki, szczekające pieski, gumowe pająki czy ośmiornice. Handel tymi zabawkami zdominowali Azjaci, niestety najczęściej nie mają one koniecznych atestów i mogą być szkodliwe dla zdrowia, więc bardzo często odbywa się to nielegalnie.

Mimo to handel kwitnie — czasami wprost trudno przejść ulicą pomiędzy osobami prezentującymi swoje towary i ich potencjalnymi klientami. Jest to zarazem nieustający, amatorski teatr uliczny, niezamierzony happening, w którym każdy może przejąć rolę protagonisty.

W okolicy Placu Duomo zawsze jest też kilku artystów, którzy chętnym osobom od ręki, podczas krótkiego posiedzenia za pomocą ołówka lub węgla wykonują portrety o znacznym stopniu podobieństwa. Te seanse zwykle przyciągają kilku gapiów, obserwujących i komentujących, zwłaszcza gdy modelką jest młoda i ładna dziewczyna. Nie brakuje też przybyszów z Państwa Środka, którzy za drobną opłatą na paskach kartonu napiszą ideogramami nasze imię lub mądrą sentencję, mogącą służyć za drogowskaz na drodze życia.

Pamiętam, jak pewnego lata, w Mediolanie zapanowała moda na robienie baniek mydlanych. W pasażu za katedrą często można było spotkać kilku przybyszów z Filipin, prezentujących w celach reklamowych sztukę robienia owych baniek za pomocą małego urządzenia z otworami różnej wielkości. Był to doprawdy bajeczny widok, kiedy na kilkudziesięciu metrach deptaka nagle zaczynały fruwać setki opalizujących, tęczowych kul.

Wśród ulicznych handlarzy znaczną grupę stanowią imigranci z Afryki, którzy wyspecjalizowali się w sprzedaży książek i plecionych bransoletek wykonanych z kolorowych nitek. Ci ostatni z reguły biorą naiwnych pod włos i przez zaskoczenie wiążą taką plecionkę upatrzonej osobie na nadgarstku. Zwykle dają do zrozumienia, że jest to podarunek, a następnie dopominają się o pieniądze. Ofiara, żeby nie wyjść na skąpca i gbura, płaci, choć są też tacy, którzy nie dają się podejść i "prezent" zwracają.

Jest tu także znaczna grupa osób wyspecjalizowanych w handlu podrabianymi torebkami znanych włoskich firm. Za sklepową ladę służy im prześcieradło rozłożone na chodniku, a na nim kuszą produkty z logo Prady lub Trussardi. Są to tanie imitacje za 20-30 euro, czyli zaledwie ułamek ceny, jaką trzeba zapłacić za oryginał — niestety, ich jakość pod względem materiału i wykonania jest adekwatna do wartości.

Handlarzy prześladują stróże prawa i w związku z tym, trwa swego rodzaju zabawa w policjantów i złodziei. Siły porządkowe próbują zlikwidować ten proceder, lecz handlujący w porę ostrzegani przez wspólników stojących na straży, w piorunującym tempie chwytają cztery rogi prześcieradła, robią z niego zgrabny tobołek i odchodzą swobodnym krokiem, udając, że nie mają nic wspólnego z czymś tak obrzydliwym, jak nielegalny handel. Oczywiście, po przejściu patrolu wszystko wraca do normy, jednak pewnego razu, zdarzyło mi się widzieć policjantów, którzy niespodziewanie zawrócili, łapiąc delikwentów na gorącym uczynku.

Kilka lat temu wszystkie dzienniki mówiły o spektakularnym ukaraniu amerykańskiej turystki bardzo wysokim mandatem (o ile dobrze pamiętam, było to dwadzieścia tysięcy euro), za kupno takiej torebki. Przez jakiś czas było o tym bardzo głośno, jednak miałam wrażenie, że był to jedynie tzw. fakt medialny, rozdmuchany dla odstraszenia innych, potencjalnych nabywców. 

Tak czy inaczej, handel uliczny choć nielegalny, kwitnie nadal. Zdawać by się mogło, że w rzeczywistości nikomu nie zależy na jego faktycznej likwidacji, więc robi się różne posunięcia, by zachować pozory praworządności. W powszechnym odczuciu Włochy absolutnie nie radzą sobie z problemem emigracji i można by długo dyskutować na temat przyczyn tego stanu rzeczy. Z całą pewnością, po latach boomu ekonomicznego nadeszły lata chude, kryzys daje się odczuć na każdym kroku, wiele osób narzeka na drożyznę i zbyt niskie płace. Państwo ma wiele problemów z zapewnieniem należytego poziomu życia swoim obywatelom, a ogromna fala emigrantów bardzo obciąża niedopinający się budżet. 

Po wojnie i upadku ustroju faszystowskiego pozostał tu paniczny lęk przed posądzeniem o rasizm i naruszanie praw człowieka, więc kraj jest przepełniony cudzoziemcami szukającymi lepszego bytu. Obywatele Europy oraz Ameryki Południowej i Środkowej zwykle przyjeżdżają z niezbędnymi dokumentami, natomiast ci którzy  pochodzą z krajów Azji i Afryki to najczęściej uchodźcy, przybywający nielegalnie drogą morską. Niejednokrotnie zdarza się, że te próby kończą się tragicznie i dochodzi do zatonięcia łodzi wraz z pasażerami. 

Ci, których podróż przebiegnie szczęśliwie, są umieszczani w obozie przejściowym na wyspie Lampedusa, a po pewnym czasie mogą się przenieść w głąb kraju, więc jest tu naprawdę ogromna rzesza Afrykanów, Arabów i Azjatów, nie licząc osób z uboższych krajów Europy. Bella Italia nie jest w stanie zapewnić im wszystkim godnego bytu i uczciwej pracy, więc zdesperowani ludzie, z konieczności imają się niezbyt legalnych zajęć różnego rodzaju. Niestety, część z nich wchodzi w konflikt z prawem – mnożą się napady i rozboje, kwitnie sutenerstwo i handel narkotykami.

Narkomania nie od dziś jest prawdziwą plagą społeczną Włoch. Media dostarczają danych statystycznych na temat jej rozmiarów, które brzmią wprost nieprawdopodobnie, jednak są oparte na ciągłym monitoringu ścieków komunalnych pod kątem stężenia metabolitów narkotyków, zwłaszcza kokainy. Jak każde duże miasto, również Mediolan ma swoją ciemną stronę. Są tu miejsca, gdzie lepiej się nie pokazywać, a jeśli już, to należy przyspieszać ruchy, dobrze trzymać torebkę czy plecak i często oglądać się za siebie.

Ta brzydka twarz Mediolanu to bezdomność, gwałty, żebranina oraz kradzieże w biały dzień, w centrum miasta. Częstokroć autorami tych kradzieży są dzieci, bezdomne, kupowane lub porywane przez gangi, i zmuszane do przestępstw albo prostytucji. Są to niewyobrażalne tragedie — chociaż jest wiele instytucji i organizacji, które robią, co mogą, aby pomóc tym nieszczęśnikom, to straszne, drugie życie rozrasta się niczym nowotwór, niewidoczny na pierwszy rzut oka.

W czasie moich wędrówek często mijałam żebrzących ludzi: Cyganki z niemowlętami przy piersi, młodych włóczęgów z psami, kaleki... Niejednokrotnie zastanawiałam się, ile w takim życiu jest własnego wyboru, a ile bezradności i rozpaczy? Gdzie jest ta cienka granica, która oddziela nadzieję od upadku? Tak łatwo jest zasnąć na ławce w parku, kiedy nie ma się domu, do którego można wrócić, tak łatwo przestać się myć, bo po kilku dniach człowiek się przyzwyczaja... Łatwo jest usiąść na ulicy z kubkiem po Coca-Coli, w mieście, gdzie nikt nas nie zna, nikogo nie obchodzimy, i nawet ten, kto wrzuci do niego monetę, nie patrzy nam w oczy, a za chwilę o nas zapomni...

Pewnego lata, będąc w Como, tuż koło baru McDonald's zobaczyłam przystojną Rosjankę, siedzącą na walizkach. Wyglądała jak przeciętna turystka, więc pomyślałam, że czeka na autobus lub taksówkę. Z ogromnym zaskoczeniem zauważyłam stojący przed nią plastikowy kubek, a w nim drobne monety. Nie musiałam nawet uruchamiać wyobraźni, gdyż dobrze znałam taki scenariusz, kiedy ludzie po wniesieniu sowitej opłaty przyjeżdżali do obiecanej pracy, której w istocie nie było, i zostawali na ulicy, najczęściej bez pieniędzy i żadnego punktu zaczepienia. Następnego lata Rosjanka też tam była ze swoim kubkiem, poznałam ją bez trudu, choć tym razem nie miała ze sobą walizek, i w brzydkiej, znoszonej odzieży nie wyglądała już niczym turystka, która przysiadła na chwilę. Po pewnym czasie przestałam ją widywać i niejednokrotnie myślałam o tym, gdzie jest i co się z nią stało? Czy znalazła pracę, czy też uzbierała dość pieniędzy, żeby wrócić do domu?  A może jej życie weszło w ostatni, ostry zakręt, z którego już nie ma wyjścia? 

We włoskiej telewizji wielokrotnie widziałam programy, w których poruszano te trudne tematy. Mówiono w nich o ludziach wykolejonych, bezdomnych, bez nadziei na lepsze jutro. Grupa młodych zaangażowanych dziennikarzy z lokalnych mediów tropiła różne zbrodnicze afery związane z handlem żywym towarem i zniewoleniem ludzi do żebraniny. Mówiono wręcz o kupowaniu na terenie Rumunii kalekich osób, a nawet o ich celowym okaleczaniu! Dowiedziałam się wtedy, że ci współcześni niewolnicy byli przetrzymywani w opuszczonej fabryce w dzielnicy Bovisa, którą widziałam z okien pociągu, kiedy jechałam do Mediolanu, Podobno za tym wszystkim stoi potężna organizacja o charakterze mafijnym, więc wiele instytucji, a także niektórzy księża ostrzegają, żeby żebrzącym nie dawać pieniędzy, bo są one natychmiast zabierane, a "pracodawcy" tych nieszczęśników traktują ich gorzej niż zwierzęta.

W związku z tym wiele osób poszło po rozum do głowy i w takich przypadkach zamiast pieniędzy ofiarowuje coś do zjedzenia, próbując w ten sposób pogodzić ludzkie odruchy z rozsądkiem. Na ulicach można też spotkać wielu bezdomnych, śpiących nawet w dzień wprost na ulicy, całkowicie obojętnych na resztę świata.

Kiedyś, pod koniec lata, tuż obok Dworca Centralnego, zauważyłam młodą, czarnoskórą kobietę. Siedziała niczym pogrążona we śnie, wtulona w kąt na ławce pod wiatą, gdzie kiedyś był przystanek autobusowy. W zimowej czapce otulona płaszczem obstawiona jakimiś reklamówkami i workami, tkwiła tam z zamkniętymi oczami, i rękami schowanymi w rękawach. Przechodziłam tamtędy codziennie w drodze do pacjenta — zawsze widziałam ją w tym miejscu nieruchomą niczym posąg wykuty z kamienia.

W innym kącie dworca, pod arkadami, gdzie zatrzymują się taksówki, mieszkali dwaj mężczyźni, którzy najczęściej przez całe dnie spali w swoich śpiworach. Jeden z nich, ciemnoskóry, wyróżniał się długimi dredami okrytymi wielkim beretem w kolorach rasta, a drugi, w nieodłącznej wojskowej kurtce, przyciągał wzrok bujną ciemną brodą. Obok ich posłań zauważyłam mały, afrykański bębenek. Być może, kiedyś dzięki niemu zarabiali na życie albo po prostu muzyka dawała im radość i poczucie wolności? Jednak przechodząc tamtędy nigdy nie słyszałam, żeby któryś z nich na nim grał, instrument zwykle leżał obok, bezużyteczny.

Pewnego dnia zupełnie przypadkowo zobaczyłam, jak brodacz zakończył swą ziemską wędrówkę. Karabinierzy wezwali pogotowie, zatrzymało się kilka przypadkowych osób, po chwili nadjechał ambulans, a jego obsługa szybko włożyła zwłoki do plastikowego worka. Kompan zmarłego przełożył bębenek w inne miejsce, po czym na powrót zwinął się w kłębek na swoim barłogu, jakby się nic nie stało...

W Mediolanie jest spora grupa wolontariuszy zwanych "City Angels", którzy patrolują dworce i inne newralgiczne punkty miasta, starając się pomagać ludziom stojącym na krawędzi, organizują im noclegi i posiłki. Nie wszyscy bezdomni są skłonni do podporządkowania się regułom panującym w schroniskach, poza tym są one przeludnione, więc trudno znaleźć tam nocleg, zwłaszcza w okresie zimy. Nieopodal Dworca Centralnego jest jedno ze schronisk przeznaczone dla bezdomnych kobiet. Ponieważ zwykle brakuje w nim miejsc dla wszystkich chętnych, w pobliżu zawsze stoi kilka aut, gdzie w wiadomym celu czatują samotni mężczyźni. Trudno zgadnąć ilu z nich to zwykli podrywacze a ilu jest handlarzy żywym towarem szukających potencjalnych ofiar.   

Pomocy potrzebującym udziela także „Caritas” oraz wiele innych organizacji i stowarzyszeń, w tym bracia z zakonu kamilianów. Pewnego razu zobaczyłam jednego z nich na ulicy przed kościołem, rozmawiającego z grupą bezdomnych emigrantek. Przyzwyczajona do widoku zadbanych duchownych, zdziwiłam się na widok jego znoszonego, poplamionego habitu z czerwonym krzyżem na piersi i zniszczonych rąk z połamanymi paznokciami. Nie wiedziałam wtedy, że przez chwilę stałam obok człowieka, który całe swoje życie poświęcił wytrwałej pracy na rzecz bezdomnych i prostytutek, a dzięki  jego staraniom powstały liczne schroniska dla ludzi bez dachu nad głową.

Nieco później zobaczyłam go ponownie, w reportażu, który ukazał się w lokalnej telewizji. Mówili o nim jego współpracownicy i podopieczni, wtedy też dowiedziałam się, że nazywał się Ettore Boschini. Poświęcony mu program był wspomnieniem pośmiertnym, ponieważ brat Ettore zmarł niedługo po naszym przypadkowym, przelotnym spotkaniu.

Więcej zdjęć mediolańskiego show off można zobaczyć w albumie 

https://photos.google.com/album/AF1QipPqDAJm2-dBIH0Gv5l0rM7I8HnZUBwbhKyxfnCo?hl=pl