Lombardia. Cernobbio - Villa Erba, czyli wakacje Viscontich.

Wielokrotnie pisałam o tym, iż jezioro Como szczyci się przepięknym pejzażem, który jest hojnym darem natury. Nie da się jednak ukryć, że mieszkańcy tych terenów od stuleci wytrwale pomnażali te uroki, wznosząc tu malownicze miasteczka i wspaniałe wille. Płynąc statkiem, można bez przeszkód podziwiać fasady tych pięknych budowli, często stojących wprost nad wodą. Każda z nich ma prywatną przystań zwaną darsena, gdzie cumują łodzie, niegdyś będące niezbędnym środkiem transportu, a dziś służące przede wszystkim do rekreacji.

Większość willi nadal jest własnością prywatną, ich miano (oprócz imion kobiecych czy czułych przymiotników, mówiących o tym, jak bliska była sercom dawnych lokatorów) zazwyczaj stanowi nazwisko właściciela, świetnie znane wszystkim miłośnikom historii. Również mieszkańcy niedalekiego Mediolanu będącego od wieków najpierw ważnym centrum władzy a później prężnym ośrodkiem przemysłowym, wznosili tu swoje letnie rezydencje. Nie żałowano na ten cel pokaźnych sum pieniędzy, gdyż nie tylko zapewniały poziom życia odpowiedni dla pozycji właścicieli, lecz świadczyły także o ich prestiżu. Kiedy po raz pierwszy płynęłam statkiem po jeziorze, nieopodal miasteczka Cernobbio zwróciła moją uwagę duża willa z obszernymi schodami prowadzącymi na skraj wody.

Domostwo otoczone rozległym parkiem pięknie się odcinało na tle zieleni drzew i błękitnego nieba. Nie pamiętam dokładnie, jak to się stało, że nawiązałam rozmowę z pewną turystką, przy tej okazji dowiedziałam się, że jest to Villa Erba do niedawna będąca własnością rodziny Viscontich, z której pochodził Luchino, wybitny reżyser filmowy. Później niejednokrotnie byłam w Cernobbio podczas moich wędrówek po okolicy Como; przechodziłam wtedy ulicą obok bramy prowadzącej do willi, która jednak jest zupełnie niewidoczna od strony miasta, gdyż jak wspominałam, otacza ją rozległy park angielski, pełen starych drzew i gęstych krzewów. Oczywiście, korciło mnie, żeby pójść śladami twórcy Lamparta, lecz dowiedziałam się, że jest to bardzo trudne, gdyż posiadłość obecnie jest własnością spółki, która wynajmuje ją na ekskluzywne imprezy, a także zajmuje się organizacją wystaw i kongresów na jej terenie. Ponieważ nie zanosiło się na to, że wezmę udział w jednym z tych zdarzeń, pogodziłam się z myślą, iż nadal będę oglądać willę jedynie podczas rejsu statkiem.

Co prawda nieco później dowiedziałam się, że sporadycznie willa otwiera swoje podwoje dla szerszej publiczności, lecz nigdy nie udało mi się skorzystać z żadnej z tych możliwości i niejednokrotnie z żalem myślałam o jeszcze jednej, bezpowrotnie straconej okazji. I wtedy nieoczekiwanie ni stąd ni zowąd, zdarzył się mały cud lub może raczej nadzwyczajny zbieg okoliczności... Była sobota, właśnie spędzałam w domu jeden z niewielu wolnych wieczorów, więc postanowiłam obejrzeć lokalny dziennik telewizyjny. Jaka była moja radość, gdy dowiedziałam się, że w Villi Erba właśnie trwa wystawa ogrodnicza i w związku z tym przewidziane są różne atrakcje, między innymi będzie można zwiedzać willę w niewielkich grupach, pod opieką przewodników! Uznałam, że tej szansy absolutnie nie mogę przepuścić, tym bardziej, że była piękna pogoda a niedzielę miałam praktycznie wolną aż do wieczora, kiedy to powinnam rozpocząć następny nocny dyżur. W niedzielne  udałam się na dworzec i po godzinie byłam już w Como, gdzie kupiłam łączony bilet na statek i na wystawę. Kiedy koło południa przybyłam do Cernobbio, pod bramą willi zastałam prawdziwe tłumy, tłoczące się w kolejce po bilet wstępu.

Ponieważ ja mój bilet nabyty w Como miałam w kieszeni, ominęła mnie ta wątpliwa przyjemność, jednak w kwestii zwiedzania okazało się, że przybyłam zbyt późno i do willi właśnie weszła ostatnia grupa poranna. Następne wejście miało być o godzinie piętnastej, w związku z tym udałam się by obejrzeć wystawę, która była naprawdę imponująca. Po odwiedzeniu wszystkich stoisk i pawilonów wróciłam do willi, aby nie stracić następnej możliwości. Chętnych do zwiedzania było tak dużo, że przewodnicy podzielili nas na podgrupy, które miały wchodzić do wnętrza w kilkuminutowych odstępach czasu. 

Pierwszym pomieszczeniem, gdzie się zatrzymaliśmy, było okazałe, kryte patio z pięknymi stiukami i krużgankiem na piętrze. Ogromne wrażenie zrobił na mnie przeszklony dach, delikatne kolory fresków na ścianach, a także schody, przy których widniały dwa wielkie portrety. Przewodniczka zatrzymała się przy nich, aby opowiedzieć nam historię powstania willi. Dowiedzieliśmy się na wstępie, że portrety przedstawiają małżonków Erba, Luigiego i jego żonę, Annę (z domu hrabiankę Brivio) jej pierwszych właścicieli i pomysłodawców. Luigi, zdolny muzyk, nauczyciel w mediolańskim konserwatorium, wydawca muzyczny i impresario w jednej osobie, był młodszym bratem Carla Erby, który założył w Mediolanie pierwsze we Włoszech przedsiębiorstwo farmaceutyczne z prawdziwego zdarzenia. Firma świetnie prosperowała i Carlo dorobił się znacznego majątku. Ponieważ zmarł bezżennie, po jego śmierci Luigi, jako wspólnik i jedyny krewny przejął całość spadku. 

W 1886 roku wraz z żoną nabył częściowo zabudowany teren w Cernobbio, leżący pomiędzy jeziorem Como a stokiem Monte Bisbino, który niegdyś należał do klasztoru benedyktynek, a następnie przeszedł przez ręce kilku kolejnych właścicieli. Luigi i Anna mieli jasną koncepcję przyszłej posiadłości, więc przede wszystkim nakazali zburzenie wszystkich starych budynków. Powstał rozległy, malowniczy park a w nim nowa willa w manierystycznym stylu, według projektu architektów Borsaniego i Savoldi. Wystrojem wnętrz zajęli się inni artyści — Angelo Lorenzoli i Ernesto Fontana, malarz, który stworzył freski figuratywne. Bardzo bogato zdobione są przede wszystkim pokoje na parterze, które miały funkcję reprezentacyjną. 

Ich obszerne wnętrza odzwierciedlają nie tylko gust właścicieli i styl panujący w owych czasach, ale również możliwości finansowe zleceniodawców. Niczego tu nie brak — jedwabnych obić i rzeźbionych boazerii na ścianach, marmurowych kominków czy weneckich żyrandoli. Jeden z niewielkich pokoików ma przepiękne obicia z kurdybanu, czyli drogocennej, złoconej skóry, tłoczonej przez rzemieślników w hiszpańskiej Kordobie. Mimo to, całość nie sprawia wrażenia domu tworzonego na pokaz w celu olśnienia, czy zaimponowania osobom odwiedzającym te progi. Jest to dom ludzi, którzy mieli pieniądze i nie wahali się przed wydawaniem ich na stworzenie pięknego i wygodnego lokum, gdzie czuliby się dobrze.

Po kilku latach od swego powstania willa w drodze spadku stała się własnością Carli, jednej z dwóch córek Luigiego i Anny. Carla Erba była wspaniałym przykładem panny z dobrego (choć mieszczańskiego) domu. Piękna, utalentowana muzycznie, była kobietą mądrą i z charakterem. W 1900 roku poślubiła księcia Giuseppe Visconti di Modrone. Rodzina Viscontich swego czasu panowała w Mediolanie i do dziś, zarówno tutaj, jak i w innych miastach Lombardii, można w wielu miejscach zobaczyć ich herb zwany biscione ogromnego węża, pożerającego Saracena (widnieje on również w logo samochodów Alfa Romeo). Zobaczymy go także w willi Erba w jednym z salonów ozdobionym freskami i polichromiami w stylu nawiązującym do renesansu, gdzie odbywają się przyjęcia i bankiety o czym oświadczą liczne stoły nakryte białymi obrusami. 

Giuseppe Visconti, mimo swego świetnego pochodzenia, w żadnym razie nie był typem złotego młodzieńca, który oddaje się wytracaniu rodzinnego majątku. Wykształcony, o wszechstronnych zainteresowaniach, początkowo pracował na rzecz firmy teścia, komponując esencje zapachowe; następnie założył własną firmę, gdzie stworzył kilka gatunków perfum, które przez wiele lat cieszyły się dużym wzięciem. Był też członkiem zarządu Mediolańskiej La Scali i innych teatrów. Jednak dziełem jego życia pozostało przekształcenie rodzinnego zamku Grazzano i przyległych terenów w neogotyckie miasteczko, gdzie powstały nie tylko domy mieszkalne, ale również różnego rodzaju pracownie rzemieślnicze i drobny przemysł. Książę osobiście brał udział w pracach, m.in. malując freski na zewnętrznych ścianach niektórych domostw.

Co ciekawe, w projektowaniu tego wzorcowego miasteczka znaczny udział miał jego bardzo sławny przyjaciel, ni mniej, ni więcej, tylko sam Gabriele d'Annunzio. D'Annunzio bywał też w Villi Erba, gdzie nie był jedynym wybitnym gościem — odwiedzał ją także Arturo Toscanini (jego córki często spędzały tu letnie dni, bawiąc się z dziećmi gospodarzy), a także Giacomo Puccini. Rzec można, że poprzez małżeństwo Carli i Giuseppe zjednoczyła się arystokracja z pochodzenia z arystokracją finansową. Należy dodać, że obydwie rodziny cechowała również ogromna kultura umysłowa i duchowa, nic więc dziwnego, że owocem tego związku był jeden z najświetniejszych reżyserów w historii europejskiego i światowego kina, Luchino Visconti.

Luchino urodził się w Mediolanie, lecz letnie miesiące wraz z całą rodziną spędzał w Cernobbio. Carla i Giuseppe mieli siedmioro dzieci: czterech synów i trzy córki. Na pierwszym piętrze willi, tam, gdzie niegdyś były pokoje prywatne, można dziś obejrzeć zdjęcia z tych szczęśliwych czasów. Widzimy na nich dwoje ludzi o wybitnej urodzie wraz z gromadką udanych dzieci o wielkich, ciemnych oczach. Jedno ze zdjęć przedstawia małego chłopca w dziecięcej sukience; to właśnie Luchino, przyszły geniusz kina i wyrafinowany artysta. Można też zobaczyć jeden z jego pierwszych rysunków, na którym starał się przedstawić Villę Erba. Szczerze mówiąc, trudno się tego domyślić, gdyż podobieństwo z oryginałem jest doprawdy znikome... Niestety, z atmosfery tamtych lat nie ostało się zbyt wiele. Z willi zniknęli nie tylko jej ówcześni mieszkańcy, lecz również praktycznie cały ruchomy dobytek.

Umeblowanie jednego z salonów możemy obejrzeć na wyeksponowanych fotografiach, natomiast na piętrze pozostał nietknięty pokój panienek — sióstr Idy Pace i Uberty, zwanych bliźniaczkami, mimo iż naprawdę urodziły się w odstępie roku. Obok ich pokoju jest jeszcze jeden nieduży pokoik ze ścianami obitymi szarym suknem, obecnie służący za salkę konferencyjną. Niegdyś był on sypialnią Luchina, w przyległym pomieszczeniu służącym mu za garderobę z dawnego wyposażenia pozostała jedynie komoda ze wbudowaną umywalką. Jest jeszcze rodzinna łazienka, bardzo luksusowa jak na owe czasy, kiedy to kanalizacja nie była rzeczą tak oczywistą jak dziś a w sypialniach powszechnie królowały "naczynia nocne".

Poczesne miejsce zajmuje tu marmurowa wanna z prysznicem, a obok niej widnieje muszla klozetowa z białej porcelany w kobaltowe wzory. Jest jeszcze seledynowa komoda, również wyposażona w umywalkę i duże lustro. Jak wspomniałam, pomieszczenia na parterze wynajmowane są na ekskluzywne przyjęcia i wesela, natomiast pierwsze piętro oprócz niewielkiej części muzealnej, którą opisałam, zajmują biura i pokoje spółki. Nie ukrywam, iż byłam nieco rozczarowana tym obrotem rzeczy, gdyż spodziewałam się, że zastanę tu więcej pamiątek z przeszłości, choćby przez pietyzm dla pamięci reżysera, który bardzo kochał ten dom, gdyż jemu, a także jego rodzeństwu, nieodmiennie kojarzył się on z osobą uwielbianej matki.

Niestety, szczęśliwe życie rodziny Viscontich nie trwało długo. Drogi Carli i Giuseppe po pewnym czasie zaczęły się rozchodzić, aż doszło do ich całkowitej separacji. Visconti, który miał swoją funkcję na królewskim dworze i związane z nią obowiązki, praktycznie na stałe zamieszkał w Rzymie (krążyły też plotki o jego romansie z królową Eleną di Savoia) natomiast dzieci wraz z matką spędzały coraz więcej czasu w ulubionej Villi Erba. Zresztą obydwoje rodzice Luchina zmarli dość wcześnie, matka bowiem nie dożyła sześćdziesiątki, natomiast ojciec odszedł, zaledwie ją przekroczywszy. W czasie wojny willę zajęli Niemcy, tworząc w niej swój sztab. Co ciekawe, Luchino, chociaż ubóstwiał matkę, zagorzałą zwolenniczkę Mussoliniego i jego polityki, ze swoimi antyfaszystowskimi i lewicującymi poglądami był bliższy ojcu, który mimo swego wysokiego urodzenia i książęcego tytułu, również miał podobne zapatrywania. Luchino Visconti, jako człowiek i reżyser miał dość radykalne poglądy, co sprawiło, że nadano mu przydomek "czerwony książę". Nie był on czynnym komunistą, raczej zaliczał się do rzesz sympatyków, jednak pod tym względem z pewnością odbiegał od innych przedstawicieli swojej sfery.

Po śmierci rodziców i zakończeniu wojny, rodzeństwo Viscontich nadal spotykało się okazjonalnie w Villi Erba, organizując bale, koncerty i wspólne przyjęcia. Brakowało na nich nie tylko rodziców, lecz i najstarszego brata Guido, który zginął w bitwie pod El Alamein wypełniając rozkaz,  wysyłający go na pewną śmierć. Zapewne była w tych spotkaniach chęć odtworzenia szczęśliwej atmosfery dzieciństwa i epoki, która bezpowrotnie minęła. Kiedy oglądam późne filmy Viscontiego (które uwielbiam) mam wrażenie, że tę atmosferę, ten zapach rodzinnego domu przechował w pamięci na zawsze, co znalazło swe odzwierciedlenie nie tylko w bogatej scenografii jaką stosował, ale również w ich tematyce i życiowej filozofii. Chyba nie bez powodu kluczową frazą z jego filmu Lampart jest zdanie, mówiące o konieczności pogodzenia się z przemianami, jakie niesie życie —"Wszystko musi się zmienić, żeby wszystko pozostało tak samo."

Luchino Visconti zmarł 17 marca 1976 roku. Dziesięć lat później, po stu latach od chwili, gdy Luigi i Anna powzięli zamiar zbudowania willi, rodzina podjęła decyzję o jej sprzedaży.

Oczywiście, jak zwykle z pasją oddałam się mojej manii fotograficznej i w związku z tym,  więcej zdjęć Villi Erba można obejrzeć w albumie 

https://photos.google.com/share/AF1QipNE8EPaluGIaR_LTnPcs4Wzi1I3YTL-u4ofdHswCZO93V2m-OvQmdkABmhwFiFD_Q?key=SVd3VDFlNHBiM0ZDWjhESmxYaUl5M0Z5cEtObkJn

Tu dodam małą uwagę odnośnie jakości zdjęć - nieostrość głębi jest spowodowana foschią czyli zawiesiną wilgoci nad jeziorem (nie należy jej mylić z mgłą, bo jest to odrębne zjawisko), która rozprasza światło. W naturze wygląda to uroczo, ale kiedy słońce stoi wysoko bardzo utrudnia fotografowanie.

Lombardia. Bellagio, mój " numer jeden" wśród parków, czyli ogrody Villi Melzi.

Wielokrotnie pisałam o urokach jeziora Como, które uważa się za jedno z najpiękniejszych miejsc w Europie, a nawet na świecie. Nie na w tym nic dziwnego, zważywszy, że trudno znaleźć drugie takie miejsce, gdzie polodowcowe jezioro wije się niczym szeroka rzeka wśród zielonych stoków gór, schodzących niemal wprost do wody. Ja również podzielam tę opinię, dlatego w ciągu mojego wieloletniego pobytu we Włoszech było ono dla mnie częstym celem wypraw, tym bardziej że oferowało mi różnorodne możliwości spędzenia wolnego czasu w zależności od nastroju i aktualnej kondycji.

Miałam tu do wyboru: spokojne i relaksujące wycieczki statkiem, piesze wędrówki po górach, albo zwiedzanie niewielkich, lecz pełnych wdzięku miejscowości, leżących na jego brzegach. W małych miasteczkach, jakie powstawały tu na przestrzeni wieków, oprócz historycznych i zupełnie współczesnych willi, można znaleźć domki liczące sobie nawet kilkaset lat i liczne, romańskie kościoły. Ta piękna okolica od dawna cieszyła się wielką popularnością wśród mediolańskiej arystokracji, która budowała tu swoje letnie siedziby.

Czas i historia obeszły się z nimi łaskawie, więc nadal możemy podziwiać większość z nich. Pisałam już o Villi Carlotta w Tremezzo i Wili Balbianello w Lenno, teraz przyszła kolej na Villę Melzi w Bellagio. Bellagio to prześliczne miasteczko, bardzo popularne miejsce wypoczynku, często odwiedzane przez turystów.

Od wiosny do jesieni łatwiej tu usłyszeć język angielski, francuski czy niemiecki, niż włoski. Nie jest to żadne novum, ponieważ od kilkuset lat, a zwłaszcza w epoce oświecenia i romantyzmu, przybywali w te strony ludzie z całej Europy. Wielu artystów szukało tu natchnienia, że wymienię tylko tych najsławniejszych: Stendhal, Manzoni, Shelley, Byron, Bellini, Liszt, Rossini, Verdi... Ci wybitni przedstawiciele kultury byli częstymi gośćmi w okolicznych willach, fetowani i zapraszani przez ówczesne osoby z towarzystwa, aspirujące do roli mecenasów sztuki. Faktem jest, że liczni członkowie tutejszej arystokracji rzeczywiście weszli do historii właśnie dzięki swemu zainteresowaniu dla sztuk pięknych. Ta szczytna pasja niejednokrotnie zaowocowała powstaniem wielu wspaniałych siedzib, gdzie do dziś można podziwiać nie tylko ich architekturę, lecz także przepiękne freski, mozaiki, rzeźby i obrazy, że nie wspomnę o artystycznie wykonanych meblach, posadzkach i stiukach.

Willa Melzi powstała w pierwszych latach XIX wieku, na zamówienie Francesco Melzi d'Eril — człowieka, który zrobił ogromną karierę przy boku Napoleona, został bowiem mianowany przez niego księciem Lodi, a przede wszystkim pełnił funkcję wiceprezydenta Republiki Cisalpińskiej (jej prezydentem był sam Bonaparte).

Francesco Melzi wywodził się z arystokratycznej rodziny o wspaniałych tradycjach, choć nieco zubożałej. Był nie tylko zręcznym politykiem, lecz przede wszystkim człowiekiem o ogromnej kulturze, toteż realizację projektu swojej przyszłej siedziby powierzył najlepszym z najlepszych. 

Jego wolą było, aby powstała willa skromna zewnętrznie, lecz o doskonałych proporcjach i pięknie wykończonych wnętrzach. Dość powiedzieć, że są tu dzieła takich rzeźbiarzy jak Canova i Comolli a obrazy i freski malowali Appiani i Bossi. Nie wykluczone, że dobry gust i artystyczne zainteresowania odziedziczył po swoim przodku, którym był Giovanni Francesco Melzi, uczeń i spadkobierca Leonarda da Vinci.

Mistrz cenił go tak bardzo, że zapisał mu w testamencie swoje archiwum, książki i szkice, które niestety dość szybko uległy rozproszeniu, gdyż potomkowie Giovanniego Francesca nie zdawali sobie sprawy z ich wartości. Co ciekawe, Leonardo przez jakiś czas przebywał w Vaprio d'Adda, gdzie rodzina Melzi miała swoje włości i mówi się, że właśnie tę okolicę przedstawił jako pejzaż będący tłem portretu Mony Lisy. Ogród otaczający willę w Bellagio został zaprojektowany przez dwóch Ludwików: Canonica i Villoresi, którzy pracowali również dla Eugeniusza de Beauharnais, przy realizacji parku w Monzie. Tu jednak (w przeciwieństwie do Monzy) założenie parkowe w zasadzie pozostało niezmienione do naszych czasów i nadal zachwyca swoim pięknem, podobnie jak dwieście lat temu. Willa w dalszym ciągu jest w rękach prywatnych, mieszka tu jej obecna właścicielka, księżna Gllarati Scotti i w związku z tym, nie jest udostępniana zwiedzającym. Po wykupieniu biletu wstępu można natomiast zobaczyć ogrody, niewielkie muzeum w dawnej oranżerii i świątyńkę w klasycystycznym stylu, gdzie znajdują się grobowce rodzinne dawnych właścicieli.

Ostatni męski potomek Francesca, jego wnuk Ludovico Melzi, nie posiadał syna, więc zapisał willę jednej z córek (zamężnej Gallarati Scotti), a ponieważ zmarła bezpotomnie, całość spadku przeszła w posiadanie rodziny jej męża.

Pamiętam dzień, kiedy po raz pierwszy wyruszyłam na wycieczkę do Como i po pobieżnym obejrzeniu miasta wsiadłam na statek do Bellagio. W moich poprzednich postach niejednokrotnie wspominałam to pierwsze wrażenie, kiedy to z wysokości górnego pokładu mogłam oglądać widok sprawiający, iż wpadłam w swego rodzaju trans i zapragnęłam, aby ta podróż trwała bez końca... Kiedy zbliżyliśmy się do Bellagio, mimo iż byłam tu po raz pierwszy, okolica wydała mi się znajoma. Dopiero po chwili zorientowałam się, że kiedyś w jednej z książek widziałam reprodukcję litografii przedstawiającej to miejsce. Bez wątpienia był to ten sam pejzaż, również miasteczko nie zmieniło się zbytnio...

Na brzegu, nieopodal przystani, zobaczyłam białą willę na tle zielonego wzgórza, gdzie rosły dorodne pinie z koronami w kształcie parasoli. Nieco niżej widziałam kwitnące azalie, smukłe kolumny cyprysów i fantazyjnie poskręcane platany z mocno przyciętymi gałęziami, które dopiero zaczynały się zielenić. Po opuszczeniu statku i krótkiej przechadzce po zaułkach miasteczka powędrowałam w stronę willi, długą aleją wśród kwitnących oleandrów. Ta pierwsza wizyta pozostawiła mi uczucie niedosytu, gdyż miałam zbyt mało czasu, aby dokładnie obejrzeć cały ogród. Później byłam tam jeszcze kilkakrotnie, lecz dopiero podczas ostatniej bytności nadarzyła mi się okazja do zrobienia zdjęć, które, choć w przybliżeniu oddają obraz, jaki wtedy mogłam oglądać. Niestety, letnia pogoda w Lombardii rzadko sprzyja fotografom-amatorom. Podczas ciepłych i słonecznych dni w powietrzu unosi się wilgotny opar rozpraszający światło, co sprawia, że zdjęcia wyglądają na zamglone, a dalszy plan często ginie zupełnie.

Najlepsze warunki do fotografowania są po burzy lub kiedy wieją silne wiatry, co z reguły ma miejsce wczesną wiosną i na jesieni. Dlatego też pewnego dnia przy sprzyjającej pogodzie, postanowiłam, że wybiorę się tam specjalnie w tym celu. Tym razem wszystko poszło po mojej myśli, powietrze było kryształowo przejrzyste, a kolory kwiatów w promieniach słońca wyglądały wspaniale. Żałowałam jedynie, że minął już okres kwitnienia azalii, które zawsze dają niezapomniany spektakl. Chodząc po parku i podziwiając jego zakątki, miałam przed oczami drugi brzeg jeziora. Mogłam dostrzec Griante z przyczepionym do skały kościółkiem San Martino ( pisałam o nim tu link), gdzie byłam jakiś czas temu i willę Carlotta, o której poświęciłam poprzedniego posta. Jej właścicielem był Gian Battista Sommariva, ostro rywalizujący ze swoim sąsiadem z drugiego brzegu jeziora, zarówno na polu polityki, jak i kultury. Obydwaj prześcigali się nie tylko w walce o wpływy, lecz również w ozdabianiu swoich siedzib i zbieraniu dzieł sztuki. Trudno się temu dziwić, bo obu panom chyba trudno było zapomnieć o rywalizacji, w sytuacji, kiedy na co dzień mieli przed oczami domostwo przeciwnika... Jednak mimo iż Sommariva zgromadził naprawdę imponującą kolekcję, ja w głębi ducha dałabym palmę pierwszeństwa Francesco Melzi, przede wszystkim za niezrównaną elegancję jego siedziby. Natomiast w sprawie parku trudno o porównania, gdyż dzisiejsze ogrody willi Carlotta dzięki zmianom wprowadzonym przez księcia Sachsen-Meiningen znaczne odbiegają od tych z początku XIX wieku, podczas gdy ogród Villi Melzi zachował swoje oryginalne założenie.

Jest tu wiele ogromnych, starych drzew, w tym dwa uznane za pomniki przyrody (wiąz kaukaski i cedr libański). Jednym z najpiękniejszych zakątków jest ogród japoński z prześliczną sadzawką, a także altana w mauretańskim stylu, niegdyś będąca ulubionym schronieniem Franciszka Liszta. Liszt, który miał długi romans z zamężną hrabiną Marią d'Agoult, wyjechał wraz z nią do Włoch i przez pewien czas mieszkał właśnie w Bellagio, tu też urodziła się ich druga córka, Cosima. (W przyszłości została ona żoną wybitnego dyrygenta Hansa von Bulowa, którego zostawiła, aby związać się z Ryszardem Wagnerem). Z altany jest przepiękny widok na jezioro a nieopodal stoi rzeźba przedstawiająca Dantego i Beatrycze; to właśnie ona natchnęła kompozytora do napisania sonaty poświęconej najsławniejszemu włoskiemu poecie. Jak już pisałam, miałam niewątpliwą satysfakcję oglądania wielu pięknych willi i ich wspaniałych ogrodów, które pozostawiły w mojej pamięci niezatarte wrażenie, gdyż każdy z nich ma swoje uroki i zalety, sprawiające, że jest jedyny i niepowtarzalny.

Jednak Villa Melzi wraz ze swym parkiem jest dla mnie bez wątpienia "numerem jeden" zarówno ze względu na swe piękno jak i harmonię (choć być może nie jestem tu obiektywna), lecz także dlatego, że to właśnie jej ogrody po raz pierwszy dały mi okazję do zapoznania się z tym aspektem włoskiej kultury. Z racji bliskich związków Francesca Melzi z Napoleonem, jest tu też wiele innych, oryginalnych pamiątek, jak  gondola wenecka, którą umieszczono w parku na życzenie Bonapartego. Natomiast w Oranżerii znajdziemy duży zbiór litografii z tej epoki, marmurowe popiersia cesarza i osób z jego otoczenia, a także armaty, będące na wyposażeniu ówczesnej armii. To, co mi się najbardziej podoba w tym ogrodzie i sprawia, że daję mu pierwsze miejsce na mojej liście, to jego wspaniały układ, doskonale wykorzystujący ukształtowanie terenu i w niezrównany sposób stapiający go z otaczającym krajobrazem.

W przeciwieństwie do ogrodów Villi Carlotta, gdzie jest mnóstwo zakątków w pewnym sensie zamkniętych, tu z każdego miejsca widać jezioro i otaczające je góry, a naturalne piękno tego pejzażu jest wspaniałą ramą dla parkowego założenia. Drzewa i krzewy posadzono na stokach niewielkiego wzniesienia, pojedynczo lub zgrupowane na tle rozległych, doskonale utrzymanych trawników schodzących na sam skraj wody. Można tu godzinami spacerować po alejkach biegnących serpentynami wokół willi, przysiąść na jednej z licznych ławek albo wprost na trawie i napawać oczy tym niezrównanym widokiem. Dobrze też jest mieć jakiś przysmak w kieszeni, gdyż za jego pomocą można zawrzeć bliższą znajomość z sympatycznymi i ciekawskimi wiewiórkami, których tu nie brakuje.

Są one dużo większe niż wiewiórki, jakie znamy z naszych parków, a ich futerko jest  popielato-rude, jednak podobnie, jak ich polskie krewniaczki są przyzwyczajone do obecności ludzi i chętnie podchodzą, aby dostać coś do zjedzenia. Ta żebranina chyba daje dobre efekty, gdyż zwierzaczki, jakie tam widziałam, wyglądały nadzwyczaj okazale, niczym przysłowiowe pączki w maśle...

  

Jak zwykle, zapraszam też do obejrzenia albumu z pozostałymi zdjęciami z ogrodów Villi Melzi 

https://photos.google.com/share/AF1QipP5QruMnrDtstWFParXoYDMJYskMid2n4Rbo5fkPetgaFyghNWPx6ssXVHyR39j3g?key=Y2NpQVcxelZpYkJJM1JOaFU3SE56M1lTLUV5MUNn

Jest to jeden z moich archiwalnych wpisów, jaki swego czasu umieściłam na Bloxie. Zadedykowałam go Ewie, autorce bloga "Moje klimaty", która wędrując po Polsce pokazuje jej piękne zakątki zarówno mnie, jak i innym czytelnikom. 

Lombardia. Tremezzo, Villa Carlotta i jej ogrody.

Aby nieco podkreślić wiosenny nastrój, postanowiłam kontynuować opowieść o włoskich ogrodach pełnych kwitnących kwiatów.  W czasie wędrówek po Lombardii mogłam niejednokrotnie podziwiać luoghi di delizie, przepiękne wille, otoczone niemniej pięknymi parkami. Stanowią one nieocenione dziedzictwo kulturowe, więc chociaż niektóre z nich nadal pozostają w rękach prywatnych są udostępniane do zwiedzania dla szerokiej publiczności a cena biletu wstępu na ogół jest zbliżona do przeciętnej ceny biletu w większości muzeów. Dla turysty, który w ograniczonym czasie chciałby zobaczyć jak najwięcej interesujących miejsc, jest to niemało, lecz z pewnością są to dobrze wydane pieniądze! Lombardzkie jeziora i ich piękny pejzaż od dawna przyciągały włoską i międzynarodową arystokrację, zarówno tę z urodzenia, jak i finansową. Dlatego też powstało tu wiele pałaców oraz willi, gdzie ich właściciele spędzali letnie miesiące z dala od miejskiego kurzu i obezwładniającego upału.

W pobliżu Mediolanu znajdują się dwa jeziora, Lago Maggiore i Lago di Como. Na ich brzegach znajdziemy wiele takich letnich rezydencji udostępnionych szerszej publiczności (z reguły wille i otaczające je ogrody można zwiedzać od kwietnia do listopada). Lago Maggiore to, przede wszystkim Isola Bella, Isola Madre oraz ogrody Villi Taranto i Pallavicino. Lago di Como to Villa Monstero w Varennie, Villa Balbianello w Lenno, Villa Melzi w Bellagio i leżąca po przeciwległej stronie jeziora, Villa Carlotta w Tremezzo. Miałam niewątpliwą przyjemność zobaczenia wszystkich i trudno mi powiedzieć, która z nich zrobiła na mnie największe wrażenie. Wszystkie są niepowtarzalne, w niezrównany sposób wkomponowane w otaczający je pejzaż z ogrodami pełnymi pięknych roślin, które cieszą oczy zwiedzających w ciągu całego okresu wegetacji. W większości są to stare założenia parkowe, choć w niektórych przypadkach wielokrotnie zmieniane i wzbogacane.

Również wille, często wzniesione w bardzo odległych czasach, były na ogół unowocześniane i przebudowywane przez kolejnych właścicieli. Villa Carlotta, o której chcę napisać tym razem, powstała w XVII wieku i początkowo stanowiła własność rodziny Clerici, od której odkupił ją lombardzki self-made-man, polityk a przy tym wytrawny kolekcjoner z czasów Republiki Cisalpińskiej, Gian Battista Sommariva. Dzięki niemu willa wzbogaciła się o piękne zbiory malarstwa i rzeźby, które dziś możemy tam oglądać. Po śmierci Sommarivy jego rodzina sprzedała posiadłość księżnej Mariannie von Nassau*, ta zaś przeznaczyła ją na prezent ślubny dla córki Carlotty i jej męża, księcia Jerzego von Sachsen-Meiningen. Willa, która od tej pory nosi imię młodej księżnej krótko była jej letnim domem, gdyż pani ta zmarła w wieku zaledwie dwudziestu trzech lat.

Pozostało po niej imię i pokój sypialny, który pozostawiono w nienaruszonym stanie. Na jednej ze ścian wisi niewielka akwarela portret uroczej, młodej kobiety; jest to wizerunek Carlotty, którą sportretował Samuel Diaz. Mąż księżnej po jej śmierci nadal korzystał z willi jako rezydencji letniej, a ponieważ był zapalonym miłośnikiem botaniki, dzięki niemu ogrody wzbogaciły się o wiele nowych roślin. Do Villi Carlotta można dotrzeć lądem, jadąc drogą wiodącą po lewym brzegu jeziora lub dopłynąć statkiem (willa ma własną przystań). Ogrody składają się z trzech zasadniczych części, ogółem zajmujących obszar około ośmiu hektarów. Jest to długi i dość wąski pas terenu położony na zboczu góry, tuż nad brzegiem jeziora. Przed willą, nieopodal bramy wejściowej, znajduje się pięć tarasów, zdobią je strzyżone szpalery, posągi i fontanny; to najstarsza część ogrodu urządzona w stylu włoskim, pamiętająca jeszcze czasy Clericich.

Po lewej stronie willi rozciąga się tzw. stary ogród, mający charakter romantycznego parku angielskiego. Część leżąca po prawej stronie to powstały dzięki księciu Jerzemu ogród botaniczny z mnóstwem azalii, lasem rododendronów i bambusów oraz wieloma rzadkimi roślinami. Oczywiście, nie wszystkie egzemplarze pamiętają czasy księcia, są też nowe nasadzenia, lecz w dalszym ciągu można tu zobaczyć wiele stuletnich drzew w doskonałej kondycji — sekwoje, cedry, rododendrony oraz przepiękną, ogromną glicynię, której za podporę służy okazała sosna. 

Tuż obok willi znajdują się wysokie szpalery utworzone z okazałych kameliowych krzewów. Kiedy wybrałam się tam z moim aparatem fotograficznym, okres ich kwitnienia właśnie dobiegał końca, lecz nieliczne, pozostałe kwiaty dawały częściowe wyobrażenie o tym, jak pięknie wyglądałyby krzewy w pełnym rozkwicie. W Villi Carlotta byłam kilkakrotnie, zanim połknęłam fotograficznego bakcyla, dlatego też przed moim definitywnym wyjazdem do Polski wróciłam tam jeszcze raz, przede wszystkim po to, aby zrobić trochę zdjęć. 

Niestety, miałam pecha, gdyż nie był to dobry dzień do fotografowania, ze względu na opar wilgoci zwany foschia, jaki zwykle unosi się nad Lombardią. Nawiasem mówiąc, takich dni jest tu większość, dlatego, kiedy są naprawdę sprzyjające warunki nie wiadomo gdzie się udać, bo interesujących miejsc jest naprawdę mnóstwo. Nie był to też dobry rok dla roślin, część drzew jeszcze nie zdążyła okryć się liśćmi, gdyż wiosna tego roku przyszła opieszale i z opóźnieniem. W okresie, gdy zawiązywały się pąki kwiatowe, przez wiele dni padały ulewne deszcze, które zniszczyły wiele z nich.

Kiedy nareszcie pokazało się słońce, rośliny torturowane podczas zimnych i deszczowych dni próbowały nadrobić zaległości, lecz niestety, delikatne azalie będące dumą parku, poniosły nieodwracalne szkody. Chociaż z bliska widać było, że mają wiele na wpół uschniętych pąków, z daleka prezentowały się nieco lepiej. Krzewy azalii w parku Villi Carlotta mają przepiękne, pastelowe kolory i w większości są imponujących rozmiarów. Nie mogłam się zdecydować, które podobają mi się najbardziej — łososiowe, żółte, bordo, różowe a może białe? 

Oprócz azalii jest też mnóstwo innych kwiatów: tulipany, bratki, nemezje, a także przepiękne rośliny skalne. Szczególnie zachwycił mnie zakątek, gdzie pod dwiema sosnami rosnącymi na skarpie, rozciągał się prawdziwy kwiatowy dywan. Jak wspomniałam powyżej, obok jednej z sosen rośnie stuletnia glicynia, okrywająca jej koronę kaskadą swoich kwiatów, niczym welonem w delikatnym kolorze lila. 

Nieopodal azalii znajduje się las rododendronów, część z nich, to egzemplarze pamiętające czasy księcia Jerzego, inne, posadzone współcześnie, są jeszcze niewielkie, lecz i one pokrywają się przepięknymi kwiatami we wszystkich odcieniach czerwieni i różu. 

Nieco dalej, w cienistym jarze można znaleźć wspaniałe okazy ogromnych paproci wielu odmian a na nasłonecznionym stoku śliczny, bambusowy zagajnik, gdzie rośnie aż dwadzieścia pięć gatunków tych roślin. Nadano mu charakter ogrodu japońskiego; jest to prawdziwa oaza spokoju, ze żwirowanymi ścieżkami, mostkami i strumykami tworzącymi niewielkie kaskady. W tej części ogrodów znajduje się także stary pawilon, gdzie kiedyś hodowano drzewka cytrynowe, obecnie urządzono tam niewielkie muzeum dawnych narzędzi ogrodniczych.

Oczywiście również budynek willi zasługuje na to, aby mu poświęcić należytą uwagę, tym bardziej że zwiedzającym udostępniono tu większość dawnych pomieszczeń mieszkalnych. Na dole znajdują się sale przeznaczone dla ekspozycji zbiorów zgromadzonych przez Gian Battistę Sommarivę. Jedną z perełek jego kolekcji są płaskorzeźby dłuta Berta Thorvaldsena, przedstawiające wkroczenie Aleksandra Wielkiego do Babilonu. Powstały one na zamówienie Napoleona i w pierwotnym zamyśle miały być umieszczone jako fryz w paryskim Panteonie. Z powodu zmian politycznych nie doszło do realizacji tego pomysłu, ostatecznie płaskorzeźby nabył Sommariva. Jednak jego ulubioną rzeźbą były nie one a Magdalena pokutująca pochodząca ze szkoły Antonio Canovy.

Wedle zamysłu właściciela umieszczono ją w niewielkim pomieszczeniu w półcieniu. Z tyłu, za rzeźbą znajduje się duże lustro, dzięki czemu widzimy jednocześnie całą postać Magdaleny. Oświetla ją pojedyncza lampa wykonana z alabastru, dająca miękkie światło, wspaniale modelujące kształt rzeźby. 

Cała kolekcja Sommarivy jest bardzo bogata, więc siłą rzeczy należy jej poświęcić sporo czasu. Jednak prędzej czy później wszyscy odwiedzający zgodnie zmierzają do sali, gdzie znajduje się marmurowa grupa przedstawiająca Amora i Psyche. Jej oryginał, dłuta Antonia Canovy znajduje się w Ermitażu, ta natomiast jest repliką wykonaną przez Adama Tadolini, najzdolniejszego z jego uczniów, na podstawie modelu stworzonego przez mistrza. Być może uczeń przerósł swojego nauczyciela, ale podobno ze względu na świetne wykonanie to właśnie ona dość długo uchodziła za pierwowzór. 

Rzeczywiście, trudno opisać jej wdzięk i delikatne piękno... Niejednokrotnie widziałam tę grupę na fotografiach, lecz zobaczenie jej na własne oczy to zupełnie inna sprawa. Rzeźba stoi na środku dość sporej sali, więc można ją swobodnie oglądać ze wszystkich stron. Szczerze mówiąc, miałam ochotę wyciągnąć rękę i dotknąć stopy Psyche, gdyż nie mogłam się oprzeć wrażeniu, że biel marmuru jest tylko złudzeniem, a kiedy jej dotknę, poczuję ciepło żywego ciała... Inny rarytas z kolekcji Sommarivy to sławny obraz Hayeza, przedstawiający pożegnanie Romea i Juli. Hayez namalował też drugi, podobny obraz, lecz w innej scenerii pt. Ostatni pocałunek, który można oglądać w Muzeum Brera w Mediolanie.

Na wyższej kondygnacji znajdują się dawne pokoje mieszkalne ostatnich właścicieli willi, pokój księżnej Carlotty, apartament księcia Jerzego oraz dwa salony i jadalnia, które do dziś zachowały swój autentyczny wygląd. Villa Carlotta wraz z parkiem i wszystkimi dziełami sztuki po zakończeniu Pierwszej Wojny Światowej (podobnie, jak pozostałe mienie należące do obywateli niemieckich) została przejęta przez Włochy na mocy dekretu, stając się częścią majątku narodowego. Wtedy też otrzymała status muzeum, a jej drzwi otwarto dla zwiedzających.

Jedną z zalet willi, a zarazem ciekawostką związaną z jej historią, jest przepiękny widok na przeciwległy brzeg jeziora, gdzie nieopodal miejscowości Bellagio widać białą sylwetkę Villi Melzi. Jej właścicielem był Francesco Melzi d'Eril, miejscowy arystokrata i polityczny rywal Sommarivy, który go zwyciężył w wyścigu do stanowiska wiceprezydenta nowo powstałej Republiki Włoskiej (jej prezydentem był Napoleon).

Patrząc na jezioro z okien swoich domostw lub z parku, obydwaj rywale mieli przed sobą widok na posiadłość przeciwnika, co jak sądzę, zmuszało ich do nieustannych rozważań nad kolejami losu... Rozgoryczony Sommariva, który po tej bolesnej porażce zrezygnował z kariery politycznej, oddał się zbieraniu dzieł sztuki. Dzięki niemałym możliwościom finansowym oraz pomocy wynajętych agentów, w ciągu dwudziestu lat udało mu się stworzyć bardzo bogatą i wartościową kolekcję. 

Nota bene, również Francesco Melzi niezbyt długo cieszył się swoim stanowiskiem, gdyż  Napoleon, który z biegiem czasu został koronowany na cesarza, powołał na wicekróla Włoch swego pasierba Eugeniusza de Beauharnais, jednocześnie likwidując funkcję wiceprezydenta. Francesco Melzi był zagorzałym zwolennikiem pełnej niepodległości Włoch, więc można powiedzieć, że w tym konflikcie również i on został jednym z pokonanych. 

Zastanawiałam się, co czuli ci dwaj wytrawni, polityczni gracze, którym widok po drugiej stronie jeziora nie pozwalał zapomnieć o przeszłości i o tym, że naprawdę byli tylko pionkami na szachownicy historii...

Niestety, nie można fotografować wnętrza willi ani eksponatów, więc z konieczności ograniczyłam się jedynie do zamieszczenia zdjęć zrobionych na terenie ogrodów.

*W Polsce, a zwłaszcza na Śląsku księżna jest doskonale znana jako Marianna Orańska. Była właścicielką rozległych dóbr, które odziedziczyła po rodzicach a przede wszystkim pałacu w Kamieńcu Ząbkowickim, wzniesionego na jej życzenie. Ta niezwykła kobieta zrobiła wiele dobrego dla rozwoju ekonomicznego Kotliny Kłodzkiej oraz dobrobytu mieszkańców swoich posiadłości, a jej pamięć przetrwała wielu lokalnych nazwach.

Więcej zdjęć można obejrzeć w albumie 

 https://photos.google.com/album/AF1QipOmpsxfcBFr8Y4zUPZqXrH-xHX8CeEV91DgKN6S