Dwa oblicza Poznania – Ostrów Tumski i Śródka, czyli historia i współczesność miasta.

W Poznaniu można znaleźć miejsca, gdzie po przejściu kilkudziesięciu metrów mamy wrażenie, jakbyśmy odbyli podróż w czasie. Tak jest w przypadku Ostrowa Tumskiego i Śródki — dwóch enklaw oddzielonych nurtem rzeki. 

Ostrów Tumski jest najstarszą częścią Poznania i jedyną zachowaną wyspą na Warcie, uznawaną za przypuszczalne miejsce chrztu Polski. To tutaj w X wieku Mieszko I wzniósł swój gród i pierwszą katedrę. Z kolei Śródka, położona nad Cybiną, to jedna z najbardziej klimatycznych i najstarszych dzielnic — dawniej była osobnym miastem, a do Poznania włączono ją dopiero w 1800 roku.

Już te pierwsze zdania częściowo wyjaśniają, na czym polegają kontrasty zawarte w tytule posta. Jednak dopiero podczas zwiedzania tej części Poznania można dostrzec, jak bardzo różnią się te dwie dzielnice, oddzielone korytem Cybiny, która na wysokości Ostrowa Tumskiego tworzy prawe ramię Warty. Niedawno miałam taką okazję, kiedy wraz z Martą i Mają wybrałam się na wystawę obrazów Mojżesza Kislinga w poznańskim Muzeum Archidiecezjalnym. Wiele lat temu byłam na Ostrowie Tumskim podczas wizyty w katedrze, jednak nazwa Śródka żadnej z nas nie mówiła absolutnie nic — wiedziałyśmy jedynie, że rondo Śródka jest miejscem, gdzie mamy wysiąść z tramwaju.

Ta niewiedza sprawiła, że spotkało nas wielkie zaskoczenie. Gdy po przejściu niezbyt ciekawego fragmentu ruchliwej Trasy Chwaliszewskiej dotarłyśmy do niewielkiego skupiska kamienic, odniosłyśmy wrażenie, jakbyśmy niespodziewanie trafiły do odrębnego miasteczka. Okazało się, że jest to właśnie Śródka — obecnie jedna z najstarszych dzielnic Poznania, której historia sięga średniowiecza. Prawa miejskie uzyskała jeszcze przed 1233 rokiem z rąk księcia Władysława Odonica, natomiast jej nazwa pochodzi od targów niegdyś odbywających się tu w każdą środę.

Z biegiem czasu miejscowość podupadła i straciła swe gospodarcze znaczenie. Pod koniec XIII wieku weszła w skład dóbr biskupów poznańskich a w XVII wieku uległa niemal całkowitemu zniszczeniu podczas katastrofalnego pożaru. Odbudowana pozostała niewielkim miasteczkiem na obrzeżach Poznania aż do 1800 roku, kiedy władze pruskie zdecydowały o ich połączeniu w jeden miejski organizm. Jednak mimo tej administracyjnej zmiany Śródka nadal zachowała swoją odrębność i specyficzny małomiasteczkowy klimat. Sytuacja zmieniła się radykalnie, kiedy podjęto decyzję o budowie Trasy Chwaliszewskiej, która przecięła Ostrów Tumski i połączyła dwa brzegi Warty. Obecnie trasa jest uznawana za przykład nietrafionej inwestycji, która nie spełniła swego zadania, a co więcej — przy jej budowie zniszczono dużą część Śródki i Chwaliszewa co przyczyniło się do ich degradacji. Obecnie Śródka leży w granicach Osiedla Samorządowego Poznania Ostrów Tumski–Śródka–Zawady–Komandoria i sąsiaduje z terenami rekreacyjnymi poznańskiej Malty.

Kiedy przeszłyśmy niewielki odcinek malowniczej ulicy, przy której wznoszą się zabytkowe  kamienice, otworzył się przed nami widok na plac, gdzie w centralnym miejscu wznosi się gotycki kościół otoczony murem z barokową bramą. Z tablicy informacyjnej dowiedziałyśmy się, że jest to kościół św. Małgorzaty, wzniesiony w XII wieku. W późniejszych czasach świątynia została dwukrotnie przebudowana — po raz pierwszy w okresie renesansu, a drugi raz w dobie baroku. W połowie XX wieku przeprowadzono w niej gruntowny remont, podczas którego odsłonięto gotyckie detale ocalałe z wcześniejszych przebudów. 

Piękna, słoneczna pogoda i błękitne niebo nad naszymi głowami jeszcze bardziej podnosiły urok tego miejsca, które kiedyś było rynkiem, gdzie odbywały się środowe jarmarki.

Oprócz kościoła przy placu znajduje się jeszcze jeden interesujący, zabytkowy obiekt. Jest to dawny klasztor filipinów o ślicznej rokokowej fasadzie w jasnożółtym kolorze z białymi ornamentami. Na przestrzeni wieków budynek wielokrotnie zmieniał właścicieli i pełnił różne funkcje publiczne. W pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku został poddany gruntownej renowacji, a po ponownym oddaniu do użytku umieszczono w nim Katedralną Szkołę Muzyczną I stopnia.

Jednak tym, co wprawiło nas w zachwyt graniczący z osłupieniem, był widok trójwymiarowego muralu na częściowo ślepej ścianie budynku nieopodal klasztoru. Miejska panorama, którą przedstawia, nie jest wytworem fantazji — namalowano go na podstawie zdjęcia z lat dwudziestych ubiegłego wieku, przedstawiającego ówczesny wygląd tej pierzei rynku z jego historyczną zabudową. Możemy na nim zobaczyć rzeźnika stojącego przed swoim sklepem oraz Władysława Odonica — księcia, który nadał Śródce prawa miejskie. Trębacz siedzący na dachu to hejnalista przypominający o nieistniejącym już śródeckim ratuszu, kot natomiast — jako stworzenie wolne duchem, a jednocześnie przywiązane do swego miejsca — śmiało może być uznany za symbol tej nieszablonowej dzielnicy.

Ciekawostką jest obecność w tym historycznym otoczeniu napisu Terravita, odnoszącego się do współcześnie działającej fabryki czekolady. Ponieważ obecni właściciele kamienicy mieli podpisaną z tą firmą umowę na reklamę, która wisiała na budynku przed powstaniem muralu, wkomponowano go w malowidło, by nadal realizować wcześniej zawarte zobowiązania.

Pomysł z muralem uważam za fantastyczny — nie tylko jest piękny i zdobi miasto, ale dzięki niemu możemy sobie wyobrazić, jak wyglądała ta dzielnica sto lat temu. Malowidło jest równie klimatyczne jak jego nazwa — „Opowieść śródecka z trębaczem na dachu i kotem w tle”, a widok człowieka z trąbką siedzącego na kalenicy przypomniał mi magiczny obraz Chagalla „Skrzypek na dachu”. Nieopodal znalazłyśmy również kilka urokliwych, brukowanych ulic o zabudowie z przełomu XIX i XX wieku. Gdyby nie auta i znaki drogowe, mogłyby sprawiać wrażenie, jakby w Śródce czas zatrzymał się kilkadziesiąt lat temu…

Pomysł na mural pojawił się w 2012 roku z inicjatywy lokalnego społecznika i radnego Gerarda Cofty, zwanego „Merem Śródki”. Na jego prośbę architekt prof. Radosław Barka przygotował szkic malowidła przedstawiającego historię dzielnicy. Koszty realizacji pokryto z nagrody wygranej w konkursie „Centrum Warte Poznania”, finansowanym przez Miasto Poznań, a stroną techniczną zajęła się Fundacja Artystyczno-Edukacyjna PUENTA w ramach programu „W środku Śródki 2015”. Wsparcia udzielił także prywatny przedsiębiorca Piotr Włodarczyk, prezes firmy Budchem, która ufundowała farby.

Mural malowali artyści wyspecjalizowani w dużych formatach i technice trompe l’oeil, służącej do uzyskania na płaskiej powierzchni efektu głębi. Całą grupą kierowała Arleta Kolasińska z fundacji PUENTA, która również brała udział w jego malowaniu. To spektakularne przedsięwzięcie znalazło szerokie uznanie nie tylko wśród mieszkańców miasta — „Opowieść śródecka z trębaczem na dachu i kotem w tle” w 2016 roku zdobyła piąte miejsce wśród siedmiu cudów Polski w plebiscycie magazynu „National Geographic”.

Jego wyjątkowym smaczkiem jest obecność dwóch męskich postaci uwiecznionych na tle zielonego parterowego domku — jedna z nich to właśnie Piotr Włodarczyk z Budchemu. Nazwa firmy także została upamiętniona na muralu — znajdziemy ją na szyldzie sklepu namalowanego po jego prawej stronie. Druga postać to Władysław Włodarczyk, przedstawiony jako rzeźnik w białym fartuchu (zbieżność nazwisk obu panów jest podobno przypadkowa), który przed wojną był właścicielem sklepu mięsnego znajdującego się w tym miejscu.

Idąc w stronę mostu prowadzącego na Ostrów Tumski, na rogu ulic Ostrówek i Cybińskiej, na ślepej ścianie budynku znajdziemy jeszcze jedną atrakcję Śródki. Jest to instalacja zatytułowana „Zielona symfonia”, zbudowana z rynien w kształcie instrumentów, zainspirowana podobną realizacją, jaką można zobaczyć w Dreźnie. Podobnie jak „Opowieść śródecka”, również to przedsięwzięcie zrealizowała Fundacja PUENTA ze środków zdobytych w ramach konkursu. Ideą instalacji jest to, że woda deszczowa spływająca z dachu, przepływając przez rynny, wydaje dźwięki tworzące naturalną muzykę.

Wspominałam już, że Śródkę od Ostrowa oddziela rzeka Cybina, stanowiąca dopływ Warty. Ponad nią w 2007 roku przerzucono malowniczą kładkę pieszo-rowerową, zwaną mostem Jordana (Jordan był pierwszym poznańskim biskupem). Ma ona bardzo ciekawą historię — poprzedni most, zwany Cybińskim, rozebrano ze względu na zły stan techniczny w latach 70. ubiegłego wieku. Choć nieopodal, na obrzeżach Śródki, powstał drogowo-pieszy most Mieszka I, brak bezpośredniej przeprawy był bardzo uciążliwy dla mieszkańców. Po wielu latach starań zapadła decyzja, że w tym miejscu ponownie powstanie kładka, a do jej budowy zostanie wykorzystane przęsło zdemontowane podczas remontu mostu św. Rocha. Tu ponownie wrócę do postaci śródeckiego radnego Gerarda Cofty — to dzięki jego energii udało się pozyskać dla Śródki owo przęsło, które pierwotnie miasto zamierzało sprzedać. Gdyby nie jego determinacja, nie byłoby dziś tak łatwego dojścia z Ostrowa Tumskiego na Śródkę, a sama dzielnica mogłaby nigdy nie odżyć.

Transport 70-metrowego kolosa o wadze 450 ton na odległość jednego kilometra, a następnie przeniesienie go ponad mostem Mieszka I, zgromadziły setki poznaniaków, którzy obserwowali tę niecodzienną operację. Most Jordana, z pięknym widokiem na przeciwległe brzegi Cybiny i Ostrów Tumski, jest bardzo malowniczym traktem spacerowym, który przyciąga wiele zakochanych par, o czym świadczą symboliczne kłódki zdobiące jego barierki. Podobno cieszy się on także dużym powodzeniem wśród miłośników ekstremalnych wyzwań, którzy spacerują po jego przęsłach, a nawet wjeżdżają na nie rowerami.

Lojalność mieszkańców wobec swojego fyrtla (tak poznaniacy nazywają najbliższą okolicę, w której mieszkają) sprawiła, że miejscowa społeczność i organizacje pozarządowe zawarły porozumienie nazwane Republiką Śródka, co pięknie oddaje sens idei, jaka mu przyświeca. Jakby nie było, słowo „republika” pochodzi od łacińskiego zwrotu res publica, czyli „rzecz publiczna”, a tym samym „nasza sprawa”. To przedsięwzięcie dało spektakularne efekty, dzisiejsza Śródka przyciąga wzrok swoją urodą, a na jej terenie organizuje się kameralne imprezy i ciekawe wydarzenia. Dzięki tym staraniom dawna, zaniedbana i odcięta od centrum dzielnica na powrót stała się atrakcyjnym miejscem, jak przystało na bezpośrednie sąsiedztwo Ostrowa Tumskiego.

Przy wejściu na most zauważyłyśmy dwa stylizowane niebieskie koziołki. Jak się okazało, są one częścią ekspozycji upamiętniającej 160-lecie firmy Aquanet, która dostarcza miastu Poznań wodę pitną i z tej okazji przyozdobiła miasto takimi figurkami w różnych kolorach.

Z mostu Jordana rozciąga się piękny widok na Bramę Poznania (ICHOT) — wspaniałe połączenie historii i tradycji z nowoczesnością, a zarazem kolejne osiągnięcie niestrudzonego pana Cofty. Radny przez lata zabiegał o powstanie nowoczesnego centrum właśnie na styku Ostrowa Tumskiego i Śródki — przedstawiał korzyści i przekonywał nieprzekonanych.

Obiekt wzniesiono w ramach przygotowań do Euro 2012, jednak z powodu trudności technicznych został otwarty już po zakończeniu mistrzostw. W zamyśle przedsięwzięcie to miało pomóc w rewitalizacji tej części miasta i nadać jej nową funkcję poprzez stworzenie Interaktywnego Centrum Historii Ostrowa Tumskiego (ICHOT), które popularyzuje wiedzę o przeszłości Poznania i początkach naszej państwowości.

Projekt połączył nowo wzniesiony, oszczędny w formie budynek na terenie Śródki z dawną Śluzą Katedralną — zabytkową, XIX-wieczną pozostałością Twierdzy Poznań. Obie budowle scala zadaszona i przeszklona kładka przerzucona ponad nurtem Cybiny. Nowoczesna część to centrum multimedialne, gdzie w czterech salach tematycznych można zapoznać się z historią Polski aż do czasów współczesnych. Na płaskim dachu budynku znajduje się taras widokowy, z którego rozpościera się piękny widok na Ostrów Tumski i dachy Śródki.

Po drugiej stronie rzeki, w zabytkowej XIX-wiecznej części kompleksu, mieści się Galeria Śluza — miejsce wystaw czasowych oscylujących wokół tematów: miasto, ludzie i środowisko. Nieopodal Śluzy znajduje się jeszcze jedno ciekawe miejsce — Rezerwat Archeologiczny Genius Loci, gdzie można zobaczyć ekspozycję artefaktów oraz fragmenty wykopów prezentujących pozostałości pierwotnego grodu z X wieku.

Ostrów Tumski, który początkowo był ośrodkiem władzy książęcej, stracił na znaczeniu, kiedy w XII wieku na lewym brzegu Warty, w okolicy obecnego ratusza, zaczęło się rozwijać miasto Poznań. Tereny na wyspie przeszły na własność Kościoła, do którego nadal należy obszar pomiędzy linią kolejową przebiegającą w jego północnej części a ulicą Zagórze na południu. Ten stan prawny spowodował, że w centralnej części Ostrowa nie ma typowej miejskiej zabudowy mieszkalnej — znajdują się tu jedynie obiekty sakralne, budynki administracji kościelnej, a także kanonie i domy zakonne.

Oprócz katedry, pałacu arcybiskupa i kurii metropolitalnej znajdziemy tam zabytkowy kościół pomocniczy pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, budynek psałterii oraz Muzeum Archidiecezjalne. Mierząc siły na zamiary, z przykrością musiałyśmy zrezygnować ze zwiedzenia zarówno Bramy Poznania, jak i Rezerwatu Archeologicznego, gdyż — jak wspomniałam na wstępie — naszym głównym celem było muzeum i czasowa wystawa Mojżesza Kislinga.

Po przejściu mostu Jordana znalazłyśmy się na Ostrowie Tumskim, gdzie przywitał nas piękny widok na katedrę od strony apsydy — jej pięć wież i monumentalną ceglaną bryłę obudowaną kaplicami pokrytymi jasnym tynkiem. Postanowiłyśmy, że po obejrzeniu wystawy wrócimy, aby ją zwiedzić, lecz tymczasem skręciłyśmy w boczną ulicę ks. Ignacego Posadzego, która prowadzi do Akademii Lubrańskiego, gdzie mieści się muzeum.

Po drodze poddałyśmy się urokowi klimatycznego Ostrowa — jego cichych, niemal bezludnych, brukowanych uliczek i zadbanych ogrodów. Nie był to jeszcze czas licznie przybywających turystów, więc spotkałyśmy niewiele osób, tak jak my kontemplujących w ciszy i spokoju jego niezwykłą atmosferę. Choć była dopiero pierwsza połowa kwietnia i na Mazurach nadal czekałyśmy na wiosnę, w Poznaniu mogłyśmy cieszyć oczy widokiem kwitnących wiśni i forsycji, magnolii o pękających pąkach oraz klonów, które w najlepsze rozwijały swoje na razie jeszcze lekko pomarszczone liście. 

(Tu dodam uwagę odnośnie jesiennych kolorów drzew na niektórych zdjęciach — wbrew pozorom były one sfotografowane podczas naszej kwietniowej wycieczki). 

Mniej więcej w połowie ulicy trafiłyśmy na metalową konstrukcję w kształcie bramy. Z tablicy umieszczonej nieopodal dowiedziałyśmy się, że jest to instalacja, a właściwie przestrzenna rzeźba nosząca nazwę „Przekrój P(p)oznania”. Ten zagadkowy tytuł wiąże się z faktem, że pod ulicą, którą się poruszałyśmy, odkryto pozostałości wałów obronnych grodu założonego na Ostrowie przez Mieszka I. Rzeźba swoim kształtem nawiązuje do przekroju podłużnego tych umocnień, a ich resztki oraz makietę pokazującą sposób konstrukcji można zobaczyć w Rezerwacie Archeologicznym Genius Loci, znajdującym się tuż obok.

W ciągu tysiąca lat poziom terenu na wyspie podniósł się tak bardzo, że pozostałości wałów znajdują się około jednego metra poniżej poziomu ulicy i sięgają nawet sześciu metrów w głąb gruntu. Jest to niezwykłe uczucie, gdy podczas spaceru uświadamiamy sobie, ile ludzkich istnień przeminęło w tym czasie i że ziemia pod naszymi stopami kryje nie tylko resztki zwykłych domostw, lecz także ważne pomniki historii.

Na przestrzeni wieków Ostrów Tumski przeszedł wiele przeobrażeń. Szczególne zasługi dla jego rozwoju miał biskup Jan Lubrański, który pełnił tę funkcję w latach 1498–1520. W historii Polski zapisał się jako humanista, prawnik i dyplomata odgrywający istotną rolę u boku kolejnych królów — następców Władysława Jagiełły. Był światłym mecenasem kultury renesansowej i inicjatorem powstania w Poznaniu pierwszej szkoły wyższej, nazwanej od jego nazwiska Akademią Lubrańskiego, która działała aż do 1780 roku. Dzięki niemu w pierwszej połowie XVI wieku wzniesiono budynek uczelni, w którym obecnie mieści się Muzeum Archidiecezjalne.

Szkoła cieszyła się dużą renomą — jej najbardziej znani absolwenci to poeta Klemens Janicki, matematyk Jan Śniadecki i lekarz Józef Struś. Ten ostatni był wybitnym uczonym doby odrodzenia — przetłumaczył traktaty medyczne Hipokratesa i Galena, a wyniki jego badań nad tętnem nadal należą do kanonu medycyny. Z inicjatywy biskupa na Ostrowie wzniesiono także psałterię — budynek dla kolegium dwunastu śpiewaków, których zadaniem było nocne czuwanie w katedrze połączone ze śpiewaniem psalmów, a także oprawa muzyczna porannej mszy.

Jan Lubrański był również sprawnym administratorem, dbającym o rozwój infrastruktury Ostrowa Tumskiego. Wyspa zawdzięczała mu powstanie wodociągu, brukowanych ulic oraz umocnień z dwiema bramami — jedna z nich prowadziła na prawobrzeżną Śródkę, a druga na lewobrzeżne Chwaliszewo.

Fortyfikacje Lubrańskiego częściowo rozebrano w XVIII wieku, a ostatecznie zlikwidowano w XIX stuleciu, kiedy Prusacy rozpoczęli wznoszenie systemu umocnień przekształcających Poznań w twierdzę. Po II wojnie światowej większość tych fortyfikacji rozebrano — do naszych czasów przetrwał jedynie fort Roon na północnym krańcu wyspy oraz Śluza Katedralna, obecnie wchodząca w skład Bramy Poznania.

To już koniec relacji z pełnego kontrastów spaceru po urokliwych zakątkach Śródki i Ostrowa Tumskiego, jednak nie koniec naszej wycieczki. Była ona pełna niezwykłych wrażeń, które trudno zawrzeć w jednym poście, dlatego prawdopodobnie powstaną jeszcze dwa — jeden poświęcony Muzeum Archidiecezjalnemu i wystawie Kislinga, a drugi poznańskiej katedrze. 

Dodam jeszcze, że ta wycieczka pozostawiła mi duży niedosyt, więc mam zamiar wrócić tam by bez pośpiechu jeszcze raz oddać się zwiedzaniu. Oprócz Śródki i Ostrowa chciałabym też zobaczyć wzniesiony przez joannitów późnoromański kościół św. Jana za Murami, leżący na terenie Komandorii nieopodal przystanku przy rondzie Śródka. Choć na przestrzeni wieków był kilkakrotnie przebudowany, nadal można tam zobaczyć pozostałości pierwotnej romańskiej świątyni.