Mazurskie historie. Cmentarz Leśny w Lidzbarku Warmińskim

Stuletni cmentarz w Lidzbarku Warmińskim ma niezwykłą historię. Znajduje się na tyłach Oranżerii Krasickiego, na terenie dawnych ogrodów biskupich. Do naszych czasów z tych ogrodów nic nie dotrwało – pozostało jedynie wspomnienie i zapiski w dawnych dokumentach. Patrząc na zróżnicowany, pagórkowaty teren porośnięty imponującym starodrzewem, można sobie jedynie wyobrazić, jak pięknie tam było niegdyś, zanim cała ogrodowo-parkowa infrastruktura uległa degradacji. Aby zapobiec dalszym zniszczeniom drzewostanu, w 1925 roku ówczesny proboszcz Alfons Buchholz wnioskował o utworzenie w tym miejscu nowej nekropolii na potrzeby rozrastającego się miasta. Lokalne władze odniosły się przychylnie do tego projektu, ponieważ w okresie międzywojennym liczba mieszkańców wzrosła dwukrotnie a niewielkie cmentarze przykościelne przestały odpowiadać potrzebom społeczności. 

Dzięki tej inicjatywie w ciągu dwóch lat powstał piękny obiekt zwany Waldfriedhof, czyli Cmentarz Leśny. W myśl ówczesnych tendencji architektonicznych ma on charakter rozległego parku angielskiego, usytuowanego na zboczu wzgórza poprzecinanego płytkimi dolinkami. W jego centralnym punkcie usypano sztuczne wzniesienie, na które składają się wielopoziomowe tarasy, co nawiązuje do sposobu, w jaki Dante Alighieri opisywał Raj, gdzie ludzkie dusze wznoszą się do Boga.

Z tego pierwotnego założenia zachowała się część muru otaczającego cmentarz, dwie bramy i czternaście kaplic Drogi Krzyżowej, wykonanych w 1927 roku przez Franza Drexlera, rzeźbiarza pracującego w Monachium. Jedenaście kolumnowych kapliczek umieszczono wzdłuż alei, która ma swój początek przy bramie od ulicy Krasickiego i prowadzi na szczyt wzgórza. Ukazują one poszczególne stacje w formie polichromowanych płaskorzeźb, natomiast stacja dwunasta, poświęcona Ukrzyżowaniu, ma kształt łuku triumfalnego, symbolizującego zwycięstwo Chrystusa nad śmiercią. U podnóża pagórka, na głównym rondzie cmentarza, mieści się kaplica trzynasta,. Umieszczono w niej rzeźbę przedstawiającą Pietę, a jeszcze niżej, w sztucznej grocie, usytuowana jest ostatnia, czternasta kaplica Złożenia do Grobu z marmurowym posągiem Jezusa.

Cmentarz Leśny w Lidzbarku Warmińskim jest niemym, lecz mimo to wiele mówiącym świadkiem trudnej historii tego miasta i całego regionu. Przed II wojną światową miejscowość nosiła nazwę Heilsberg, znajdowała się na terenie Trzeciej Rzeszy i w przeważającej części była zamieszkana przez ludność niemiecką – niewielki procent stanowili Warmiacy oraz Mazurzy, istniała też nieliczna gmina żydowska. Zimą 1945 roku, po krótkiej walce, obszar ten zajęły wojska radzieckie. Skutkiem działań militarnych i celowych podpaleń ponad jedna trzecia miejskiej zabudowy legła w gruzach, a wiele domów wymagało pilnego remontu. 

Po klęsce Niemiec i zmianie granic Lidzbark wraz z całą Warmią znalazł się w obrębie państwa polskiego, co poskutkowało niemal całkowitą wymianą dotychczasowych mieszkańców miasta. Część ludności niemieckiej jeszcze w 1944 i na początku 1945 roku uciekła przed zbliżającym się frontem, a ci, którzy przeżyli wkroczenie Armii Czerwonej, w latach 1945–1948 zostali wysiedleni do radzieckiej strefy okupacyjnej. Na miejscu pozostali jedynie ci, którzy w przebiegu procedury weryfikacyjnej potrafili udowodnić swoje związki z Polską, dzięki czemu przyznano im polskie obywatelstwo.

Do opustoszałego, zrujnowanego miasta sukcesywnie zaczęli napływać nowi osadnicy. Duża grupa osób pochodzenia polskiego przybyła z dawnych Kresów Wschodnich, głównie z Wileńszczyzny i Wołynia, przymusowo wysiedlona ze Związku Radzieckiego w ramach tworzenia państw jednolitych narodowościowo. Dołączyli do nich Polacy z Mazowsza, Wielkopolski i Małopolski, którzy przyjeżdżali tu w poszukiwaniu nowego miejsca do życia. Ostatnią, jednak już mniej liczną grupą byli Ukraińcy, w 1947 roku przymusowo przesiedleni z terenów południowo-wschodniej Polski w ramach akcji „Wisła”.

Mądre przysłowie mówi, że historia jest nauczycielką życia. Idąc dalej tym tropem, można powiedzieć, że cmentarze są niczym księgi, choć w niejednej z nich brakuje wszystkich kart... Stuletnie dzieje lidzbarskiego Cmentarza Leśnego również są taką niekompletną księgą, która niewiele mówi o jego początkach. Wojenna zawierucha i nowa wędrówka ludów ze wschodu na zachód sprawiły, że z Lidzbarka wyjechały rodziny tych, których tam pogrzebano w latach dwudziestych i trzydziestych, a ci, co zajęli ich miejsce, pozostawili groby swoich bliskich na już nie swojej ziemi Ten podwójny eksodus i upływ czasu sprawiły, że niemal całkowicie zniknęły mogiły z niemieckimi inskrypcjami. W ich miejsce pojawiły się nagrobki ze  swojsko brzmiącymi nazwiskami, będące świadectwem głębokich dziejowych przemian.

 

Kiedy byłam tam po raz pierwszy latem ubiegłego roku i odczytywałam napisy na nagrobnych tabliczkach, przeżyłam coś w rodzaju déjà vu, jakbym wcale nie wyjechała z Ostródy. Wkoło widziałam doskonale mi znane nazwiska, z którymi od dzieciństwa stykałam się na co dzień. To nie były popularne miana w rodzaju Nowak czy Kowalski, lecz Mickiewicz, Moniuszko, Karpowicz, Bohdziewicz, Maculewicz, Możejko, Madziewicz, Waszkiel, Kot, Ławrynowicz, Kornas, Paukszto... Tak nazywali się moi koledzy i koleżanki, pacjenci szpitala, gdzie pracowałam, nauczyciele, sąsiedzi i znajomi. Kiedy zaczęłam chodzić do szkoły podstawowej większość dzieci w klasie mówiła czystą polszczyzną, lecz w głosach ich starszych krewnych nadal dało się słyszeć kresowe zaciąganie. Podobnie jak ja i moi rodzice, oni również nie byli stąd – przywiał ich w te strony wiatr historii; jedni zamieszkali w Lidzbarku, inni w Olsztynie, a jeszcze inni w Ostródzie. Przemierzając cmentarne alejki myślałam o tych ludziach przez wiele dni stłoczonych w wagonach pociągu towarowego, którymi jechali w nieznane, o ich bólu po rozstaniu z dawnym życiem, obawie przed niepewnym jutrem i nadziei, że jednak znajdą swoje miejsce na ziemi.

Moje osobiste doświadczenia nie były tak ekstremalne, gdyż do Ostródy przyjechaliśmy dziesięć lat po wojnie. Byłam wtedy kilkuletnim dzieckiem, lecz doskonale pamiętam jak bolesna była dla mnie przeprowadzka na Mazury. Wiem też, ile lat musiało upłynąć i jakie zaszły zmiany geopolityczne, zanim po raz pierwszy powiedziałam, że jest to moja mała ojczyzna...*

Cmentarz w Lidzbarku Warmińskim odwiedziłam dwukrotnie. Za pierwszym razem, z powodu braku czasu, obejrzałam go jedynie pobieżnie. Poza tym weszłam na jego teren w sposób niekonwencjonalny – przez alternatywne wejście wskazane mi przez młodzież z pobliskiej szkoły. Okazało się ono po prostu dziurą w płocie, mocno eksploatowaną, sądząc po szerokiej, wydeptanej ścieżce, która do niej prowadzi. Widok cmentarza mnie zachwycił. Promienie słońca przesiane przez korony niezliczonych drzew przenikały przez leciutką poranną mgiełkę, a to łagodne rozproszone światło sprawiało, że lekko wzniesiony teren zdawał się unosić w powietrzu nad krętym jarem, który mnie od niego odgradzał. Ten pierwszy spacer przyniósł mi wiele refleksji, o czym pisałam powyżej, jednak z powodu braku czasu nie zdołałam zorientować się w topografii nekropolii.

Drugie odwiedziny w tym miejscu zaczęłam od cmentarnej bramy. Nieopodal znalazłam tablicę informacyjną, którą sfotografowałam z nadzieją, że posłuży mi za przewodnik. Zależało mi na dotarciu do najstarszej części cmentarza, ale tu spotkało mnie rozczarowanie. Okazało się, że takowa nie istnieje – z przedwojennych pochówków zostało niewiele i są one rozrzucone w różnych miejscach. Cmentarz jest bardzo duży, a jego urozmaicony teren nie ułatwiał mi zadania. Ponadto fakt, że w myśl prawa po dwudziestu latach nieopłacone groby można przeznaczyć na nowe mogiły, spowodował, że te pochodzące z pierwszych lat po wojnie, sąsiadują z tymi stosunkowo świeżej daty. Mapka również okazała się mało użyteczna ze względu na słabą czytelność oznaczeń, przez co z historycznych nagrobków zdołałam odnaleźć jedynie nieliczne, trzy pochodzące z czasów przed II wojną światową i kilka z lat czterdziestych ubiegłego stulecia .

Jednym z nich był zabytkowy, stylizowany krzyż z ciemnego drewna o niezwykłym kształcie, z płaskorzeźbionym medalionem, w którym artysta umieścił wizerunek Chrystusa w cierniowej koronie. Jego oryginalny wygląd skojarzył mi się z tradycyjnymi warmińskimi krzyżami i kapliczkami, jakie niegdyś zawieszano na drzewach. Inskrypcja w języku niemieckim, wyryta stylizowaną czcionką na jego podstawie, upamiętnia adwokata i notariusza Josefa Hipplera, zmarłego w 1900 roku, oraz jego żonę Margarete, która przeżyła go o trzydzieści siedem lat. Nagrobek prawdopodobnie pochodzi z lat dwudziestych lub trzydziestych ubiegłego wieku i jest dziełem lokalnego rzeźbiarza, Michaela Lipowa.

Lipow wywodził się z niemieckiej rodziny z Nadwołża, która po I wojnie światowej przeniosła się do Prus Wschodnich. Po ukończeniu studiów w Królewcu w 1923 roku artysta zamieszkał w Lidzbarku Warmińskim. Zajmował się rzeźbieniem figur kościelnych oraz krzyży nagrobnych i przydrożnych, które do dziś można spotkać w okolicznych miejscowościach, w Świętej Lipce oraz innych warmińskich wsiach. Miał własny, łatwo rozpoznawalny styl, swoje prace realizował głównie w drewnie i żelazie, malował też na płótnie, a także przeprowadzał renowacje zabytkowych rzeźb. Jego talent i głęboka duchowość, przejawiająca się w podejściu do sztuki, sprawiły, że współcześni nazywali go „snycerzem Pana Boga”. Kiedy Armia Czerwona wkroczyła na teren Prus Wschodnich Lipow zdecydował się na ucieczkę do Niemiec, gdzie zmarł w 1983 roku w wieku 92 lat.

Kolejne dzieło rzeźbiarza napotkałam w urokliwym zakątku na skraju placu w centrum cmentarza. Pod koroną potężnego drzewa stoją obok siebie trzy świadectwa przeszłości: krzyż wykuty z jasnego kamienia, będący pomnikiem nagrobnym Kathariny Rochow z domu Weiss, płyta z czerwonego granitu, na której umieszczono inskrypcję w języku polskim i niemieckim poświęconą dawnym mieszkańcom miasta, oraz drewniany krzyż nakryty daszkiem. Ten ostatni również został wykonany przez Michaela Lipowa i pochodzi z grobu Augusty Werner, która żyła w latach 1872–1943.

Na szczycie sztucznego pagórka, po lewej stronie kaplicy Ukrzyżowania, moją uwagę przykuł monumentalny, neoklasycystyczny grobowiec, prawdopodobnie wzniesiony w latach powojennych. Co ciekawe, jest on jednym z dwóch pochówków, jakie znajdują się w tym zaszczytnym miejscu,  drugim jest skromny grób księdza Ludwika Syrewicza, byłego więźnia obozu koncentracyjnego w Dachau i proboszcza parafii w Lidzbarku. W centralnej niszy tego mauzoleum umieszczono figurę płaczki, która pochyla się nad symboliczną urną. Na płycie poniżej rzeźby znajduje się tablica z napisem: „Regina Irena z rodu Krasińskich, primo voto Obarek, voto Włóczyńska, voto Komar, ur. 11.IX.1916, zm. 11.XI.1985, Obywatelka USA i Polski”, na prawej bocznej tablicy są nazwiska trojga dzieci zmarłych w niemowlęctwie, noszących nazwisko Włóczyńscy, a na lewej upamiętniono Jana Welika, który urodził się w 1930 i zmarł w 1997 roku. Całość wydała mi się tajemnicza i intrygująca, niestety jak dotąd nie znalazłam żadnej informacji, która rzucałaby jakieś światło na tę sprawę. Jednak nie tracę nadziei, że z czasem uda mi się dowiedzieć czegoś na ten temat, ponieważ postanowiłam wykorzystać kontakt do pewnej osoby dobrze zorientowanej w historii Lidzbarka.

Po lewej stronie alei wiodącej od bramy przy ulicy Olsztyńskiej znajduje się specjalna kwatera sióstr z zakonu św. Katarzyny. Stanowi ona bardzo ważny punkt na mapie pamięci miasta, spoczywa tam kilka pokoleń zakonnic, które przez stulecia współtworzyły historię Warmii. Zgodnie z regułą swojego zgromadzenia świadczyły pomoc medyczną, zajmowały się edukacją, a także udzielały opieki i wsparcia najuboższym mieszkańcom. Siostry, które zmarły po wojnie, są pochowane w jednakowych, indywidualnych grobach zwieńczonych prostym, surowym krzyżem z pasyjką. Szczątki zakonnic zmarłych przed rokiem 1945 podczas restrukturyzacji cmentarza przeniesiono do wspólnej mogiły znajdującej się w tej samej kwaterze.

Do dziś nie wiadomo, gdzie dokładnie spoczywają ciała trzech lidzbarskich katarzynek: Klary Anny Skibowskiej (s. Anicety), Marii Schröter (s. Gebhardy) i Rozalii Angrick (s. Sabinelli). Zostały one zastrzelone w klasztorze przez czerwonoarmistów, ponieważ sprzeciwiły się okrucieństwom i gwałtom, jakich dopuszczało się wojsko. Prawdopodobnie pogrzebano je na ternie klasztornego ogrodu w nieoznaczonym wspólnym grobie, jak to miało miejsce w przypadku wielu innych ofiar tamtych dni. Podobny a w niektórych przypadkach o wiele gorszy los spotkał jeszcze dwanaście innych zakonnic z tego zgromadzenia, posługujących m.in. w Ornecie, Braniewie, Olsztynie i Kętrzynie. Wszystkie piętnaście katarzynek uznano za męczennice i beatyfikowano 31 maja 2025 roku w Braniewie, gdzie znajduje się ich wspólne symbolicznie miejsce pamięci. Jest to grób, gdzie spoczęły ekshumowane szczątki siedmiu sióstr, ciał pozostałych ośmiu nigdy nie odnaleziono.

Lidzbarski cmentarz to nie tylko komunalna nekropolia, lecz także ważne miejsce pamięci, gdzie odbywają się uroczystości patriotyczne. Wspominałam już, że poniżej pagórka, na którym wznosi się kaplica Ukrzyżowania, znajduje się plac w kształcie ronda, przy którym stoi XIII kaplica Drogi Krzyżowej. Na jego środku umieszczono czarny, granitowy krzyż z inskrypcją „BÓG HONOR OJCZYZNA”. Napis na prawym boku cokołu głosi: „W HOŁDZIE POLEGŁYM, POMORDOWANYM I ZAMĘCZONYM OBROŃCOM OJCZYZNY 1939–1956” a na lewym „OBROŃCOM OJCZYZNY I TYM CO NIE PRZEZYLI WIĘZIEŃ OBOZÓW ŁAGRÓW I ZESŁANIA”.

Pomnik ufundowała lokalna społeczność, która w dużej części składa się z Kresowiaków i ich potomków, wśród których nadal żywa jest pamięć ofiar stalinizmu i hitleryzmu.

Na Cmentarzu Leśnym można znaleźć groby, przy których stoją brzozowe krzyże — to znak, że spoczywa tam żołnierz, partyzant, zesłaniec albo więzień obozu koncentracyjnego. Podobne krzyże, zbite z brzozowych żerdzi, otaczają pomnik. Kiedy odwiedziłam cmentarz po raz drugi, był 7 listopada, kilka dni po Święcie Zmarłych, a jednocześnie tuż przed Narodowym Świętem Niepodległości. U stóp pomnika stały kwiaty i mnóstwo zniczy, a na brzozowych krzyżach wisiały zdjęcia i biogramy przypominające ludzi, którym Polska zawdzięcza swą niepodległość. Byli wśród nich politycy i żołnierze  znani z podręczników do historii — Ignacy Paderewski, Józef Piłsudski, Roman Dmowski, Wincenty Witos, Józef Haller i Tadeusz Bór-Komorowski. Obok nich upamiętniono tych, którzy w wojskowym mundurze walczyli na frontach II wojny światowej, oraz żołnierzy podziemia, którym niejednokrotnie mundur zastępowała jedynie biało-czerwona opaska na rękawie.

Takimi biało-czerwonymi wstążkami oznaczono również brzozowe krzyże przy nagrobkach. Pod nimi również umieszczono biogramy, dzięki którym za imionami i nazwiskami można dostrzec konkretne ludzkie losy. Bardzo mnie poruszyła ta inicjatywa, łącząca ogólnokrajową historię walki o wolność z lokalną historią Lidzbarka Warmińskiego, przypominająca o tym, że wśród powojennych mieszkańców miasta byli ludzie, których życiorysy stanowiły część tej wielkiej historii.

Cmentarz w Lidzbarku Warmińskim jest nie tylko pięknym miejscem, ale również szczególnym świadkiem przemian, jakie dokonały się na tych terenach w ciągu minionych osiemdziesięciu lat. To niemal cały wiek — w tym czasie na świat przyszły dzieci, wnuki i prawnuki tych, którzy przyjechali na Warmię w wagonach towarowych, niejednokrotnie zaledwie z tobołkiem na plecach lub walizką w ręku. Ich rodzice i dziadkowie podnosili miasto z powojennych zniszczeń, budowali tu swoje życie, a z czasem znaleźli swoją małą ojczyznę.

Kiedy w ubiegłym roku  po wielu latach wróciłam do Lidzbarka, z trudem rozpoznawałam miasto, które po raz pierwszy widziałam w dzieciństwie podczas szkolnej wycieczki. Ta przemiana bardzo mnie ucieszyła, bo jako mieszkanka sąsiednich Mazur wiem, jak trudny i długotrwały jest to proces. Miasto to żywa tkanka, która wciąż się zmienia. Przychodzą nowi ludzie, pojawiają się kolejne pomysły i koncepcje jego rozwoju, zmienia się przestrzeń, a nauczycielka-historia dopisuje kolejne rozdziały...

*Moje wspomnienia z pierwszych lat w Ostródzie można znaleźć po linkiem

Ostróda przedwczoraj i dziś

Warmińskie historie. Wrześniowy dzień w Lidzbarku Warmińskim — pomiędzy ezoteryką a racjonalizmem

Lidzbark Warmiński to miasto niezwykłe. Jego historia, zabytki i znaczenie, jakie miało w przeszłości, sprawiają, że zajmuje bardzo ważne miejsce na mapie ośrodków, które w dziejach Polski odegrały niepoślednią rolę. Przez wiele lat był stolicą katolickiej Warmii związanej politycznie z Królestwem Polskim, sąsiadującej z protestanckimi Prusami Książęcymi, gdzie po książętach z rodu Hohenzollernów władzę objęli elektorzy – niesforni lennicy Rzeczypospolitej. Kolejni biskupi rezydujący na lidzbarskim zamku sprawowali władzę duchowną, a jako książęta Księstwa Warmińskiego również świecką. Ci wysocy dostojnicy szczycili się gruntownym wykształceniem zdobywanym na najlepszych europejskich uniwersytetach. Podobnie rzecz się miała z kanonikami Kapituły oraz osobami z bezpośredniego otoczenia księcia biskupa, które pełniły ważne role na dworze. Dzięki nim zamek w Lidzbarku był miejscem, gdzie nieustannie krzyżowały się sacrum, profanum, scientia i ars – życie duchowe, interesy polityczne, kultura i nauka.

Ta relacja powstała po kolejnej podróży do Lidzbarka Warmińskiego, który trzy tygodnie temu odwiedziłam wraz z córką Martą. W przeciwieństwie do mnie Marta była tam po raz pierwszy, więc trochę się obawiałam, że może nie podzielić mojego zauroczenia. Co prawda pokazywałam jej zdjęcia zrobione w ubiegłym roku, jednak konfrontacja fotografii wybranych miejsc z prozą życia zawsze może przynieść rozczarowanie. Na szczęście tak się nie stało, a Lidzbark zdobył jeszcze jedną fankę, więc nasza wspólna wycieczka zapewne nie jest ostatnią.

Nie bez znaczenia była przepiękna wrześniowa pogoda – prawdziwe babie lato, słoneczny dzień z błękitnym niebem, po którym przepływały białe obłoki. Były to świetne warunki do fotografowania, dzięki grze światła i cienia dobrze mi znane obiekty nabrały zupełnie nowego wymiaru. Ponieważ większość tych miejsc opisywałam w ubiegłym roku, nie chcę tu powielać informacji na ich temat. Jeśli znajdzie się ktoś, kto miałby ochotę dowiedzieć się o nich czegoś więcej, zapraszam do odwiedzenia linków: Lidzbark Warmiński, uroczy świadek doniosłej przeszłości, Lidzbark Warmiński i zamek biskupów - post drugi, ale nie ostatni oraz Lidzbark Warmiński, czyli temat nie do wyczerpania. 

W tym poście napiszę również o paru nowych rzeczach, które przedtem mi umknęły, lecz większość zdjęć będzie jedynie ozdobnikiem tekstu, którego wątek przewodni być może dla niejednego z czytelników okaże niespodzianką.

Nasze zwiedzanie rozpoczęłyśmy od Oranżerii Kultury, czyli dawnego pawilonu ogrodowego, który swoją świetność zawdzięcza biskupowi Ignacemu Krasickiemu. Stoi on na niewielkim wzniesieniu, więc tarasowe schody i francuski ogród u  podnóża spowijał błękitny cień, co pięknie kontrastowało z tonącym w słońcu kościołem farnym pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła. Krótki spacer w okolicy Wysokiej Bramy pozwolił nam odkryć uroczy zakątek, gdzie na tyłach ulicy Hożej, nieopodal klockowatych powojennych bloków, znajdują się najstarsze domy w mieście datowane na XVIII wiek. Są to dwie stareńkie, pokrzywione chałupki zbudowane w konstrukcji szachulcowej, najwyraźniej zamieszkane, sądząc po nowych skrzynkach na listy, firankach i kocie, który wyszedł przez okno, by pospacerować po parapecie. Byłyśmy nimi zachwycone, gdyż od frontu zdobią je kwiaty, a z tyłu ocieniają wysokie drzewa, po których spływają zielone kaskady bluszczu.

Spod Wysokiej Bramy malownicza dębowa aleja zaprowadziła nas w okolice fary. Zanim weszłyśmy do jej wnętrza, poświęciłyśmy chwilę muralowi z Mikołajem Kopernikiem i jego bogatej symbolice. Choć widziałam go po raz kolejny, nie mogłam się na niego napatrzeć, ponieważ znowu zachwyciła mnie inwencja i wyobraźnia Izabeli Dudzik. Zamiast pomnikowej postaci, autorka pokazała genialnego astronoma w swobodnym stroju, w którym mieszają się elementy współczesne i renesansowe, w otoczeniu licznych przedmiotów i symboli. Laska Eskulapa, księga, planety, gwiazdy i sfery niebieskie, globus oraz wyliczenia matematyczne – mówiły o tym, czym za życia zajmował się Kopernik.

Mam wrażenie, że równie ważny jak symbole jest dobór kolorów muralu. Błękit i indygo to barwy symbolizujące kosmos, tajemnice nocnego nieba i nieskończoność wszechświata, a fiolet przywołuje tajemnicę, duchowość i mądrość. Astronom ma na sobie dres w kolorze zielonym, który jest barwą natury, odnowy, nadziei i sztuki lekarskiej. Moją uwagę zwrócił jego obszerny renesansowy płaszcz z geometrycznym wzorem przypominającym planety i gwiazdy. Ma on ciekawy odcień purpury, zazwyczaj kojarzonej z intuicją, tajemniczością, ezoteryką, oświeceniem oraz indywidualizmem.

Kopernik bez wątpienia miał ścisły umysł, o czym świadczą nauki, którymi się zajmował, i prace, które po sobie zostawił. Jednak w dobie renesansu uczeni nie tylko zastanawiali się nad miejscem człowieka we wszechświecie — równie dużo uwagi poświęcali poszukiwaniom klucza do zrozumienia rządzącej nim  harmonii i związków pomiędzy jego elementami. Głęboka erudycja, rozległe zainteresowania i geniusz Mikołaja Kopernika czyniły z niego w oczach większości współczesnych niemal kapłana wiedzy niedostępnej szerokiemu ogółowi. Patrząc z tej perspektywy fakt, że postać na muralu lewituje w bezkresnej przestrzeni niczym demiurg, który zatrzymał Słońce, a poruszył Ziemię, wydał mi się czymś naturalnym, a nawet oczywistym.

Niewielki skwer i most nad Łyną oddzielają mural od fary, która była następnym etapem naszego zwiedzania. Ponieważ słońce stało jeszcze dość nisko, światło wpadające do świątyni przez wysokie okna pięknie wydobywało barwy witraży i podkreślało jej wystrój. Fara na przestrzeni wieków przechodziła różne przeobrażenia, dlatego z pierwotnego wyposażenia nie pozostało zbyt wiele, a to, co widzimy, w większości pochodzi z XIX i początku XX wieku. Ołtarze, ambona, ławki oraz witraże wykonano w stylu neogotyckim lub klasycyzującym, jednak muszę przyznać, że bardzo dobrze wpisują się w piękne i eleganckie wnętrze monumentalnej świątyni o biało tynkowanych ścianach z elementami architektonicznymi w kolorze terakoty. 

W absydzie zauważyłam dwie okazałe figury aniołów w stylu rokoko – niegdyś stanowiły część już nieistniejącego ołtarza głównego, w początkach XX wieku zastąpionego przez nową, neogotycką konstrukcję. W jednym z ołtarzy bocznych, w neogotyckiej nastawie, znajduje się barokowy obraz Matki Boskiej Śnieżnej, na którym możemy oglądać jedynie twarze oraz dłonie Madonny i Dzieciątka, ponieważ większość malowidła jest zakryta srebrną sukienką wotywną z XVIII stulecia. W bocznych skrzydłach nastawy umieszczono sceny z życia Marii – podobnie jak duży obraz mają one piękne zielonkawo-niebieskie tło, kontrastujące ze srebrem wotywnej sukienki. 

W lewej nawie znalazłam bardzo ciekawy wizerunek Matki Boskiej Różańcowej z epoki baroku, otoczonej wieńcem z róż, na którym widnieją medaliony przedstawiające tajemnice różańca. Maria w pięknie udrapowanych szatach na lewym ramieniu trzyma Dzieciątko przytulające swą buzię do jej policzka, zaś z jej prawej ręki zwisa różaniec. Jako Królowa Nieba na głowie ma koronę, pod jej stopami widnieje sierp księżyca i wąż, którego głowę miażdży lewą stopą.

Na ścianie tuż obok, nad XVII-wieczną ławą ufundowaną przez Jana Marquarta „sobie i swoim bliskim” (jak głosi łaciński napis na froncie), zauważyłam płytę nagrobną wykonaną z mosiądzu, pełniącą rolę epitafium. Trudno było dostrzec jej detale, ponieważ odbijało się w niej światło z okna; w pierwszej chwili odnotowałam jedynie jej obecność. Mimo to wydała mi się dość intrygująca, więc zaczęłam szukać odpowiedniego miejsca, z którego mogłabym zrobić zdjęcie. Dzięki temu na jej obramowaniu zauważyłam herbowy kartusz z trzema głowami dzików oraz napis, w którym udało mi się odczytać imię i nazwisko „Hildebrand Ferber”. Tu zadźwięczał mi dzwoneczek alarmowy – wiedziałam, że herb należy do rodziny Ferberów, członków gdańskiego patrycjatu, a nawet pamiętałam legendę na temat jego pochodzenia usłyszaną w dzieciństwie. Jeden z członków rodu o imieniu Maurycy, był biskupem warmińskim i następcą Fabiana Luzjańskiego, który tę funkcję objął po Łukaszu Watzenrode. Te wszystkie wiadomości miałam nadal w pamięci dzięki informacjom zdobytym zeszłego lata podczas zwiedzania lidzbarskiego zamku. Był to moment, kiedy przyszło mi na myśl, że może to być ciekawa historyczna układanka, ponieważ wszystkich wyżej wymienionych biskupów łączy postać Mikołaja Kopernika, który w Księstwie Warmińskim przez wiele lat pełnił bardzo ważną rolę. 

W tym kontekście Hildebrand Ferber, który prawdopodobnie obracał się w kręgu biskupiego dworu, również wydał mi się niezwykle interesujący. Postanowiłam, że muszę się dowiedzieć, co go łączyło z biskupem Maurycym i Lidzbarkiem, gdzie prawdopodobnie został pochowany, i czy znał osobiście Mikołaja Kopernika.

Kiedy jeszcze raz spojrzałam pod odpowiednim kątem na mosiężną płytę, udało mi się dostrzec wyryty na niej wizerunek młodego mężczyzny w bogatym stroju, z rękami złożonymi do modlitwy. To oczywiście nie znaczyło, że Hildebrand umarł młodo, bo po pierwsze – wiele zamożnych osób zamawiało sobie płyty nagrobne niejako na zapas*, a po drugie – nawet jeśli zmarły dożył sędziwych lat, raczej nie przedstawiano go jako zgrzybiałego starca, lecz człowieka w sile wieku.

W tym momencie poczułam wyraźny powiew tajemnicy wartej rozwikłania, jednak czekało nas dalsze zwiedzanie miasteczka, więc musiałam się zadowolić sfotografowaniem epitafium i nadzieją, że z biegiem czasu uda mi się znaleźć jakąś informację na ten frapujący temat.

Kiedy po powrocie do domu obejrzałam zdjęcia na ekranie laptopa, dostrzegłam więcej szczegółów. Udało mi się też odczytać część napisu, lecz to wciąż było za mało, aby powiedzieć coś więcej o zmarłym i jego związkach z biskupem Maurycym Ferberem. W rozszyfrowaniu zagadki pomogła mi AI, odczytując napis na obrzeżu epitafium i podając linki do artykułów na temat rodziny Ferberów. Sam napis już wiele wyjaśnił – w oryginale jest napisany wierszem w języku staroniemieckim, więc nie będę go przytaczać, tym bardziej że w jednym z opracowań znalazłam ładne i niemal dosłowne tłumaczenie:

Pan Hildebrand Ferber, mąż wielce czcigodny,

prosi Boga o zbawienie jako człek niegodny.

Roku 1530 po narodzeniu Chrystusa

rozłączyła się z ciałem jego dusza,

gdy w dniu 1 czerwca zasnął wiecznie w Panu.

Tutaj po chrześcijańsku ciało pogrzebano.

Z Gedanopedii dowiedziałam się, że za życia Hildebrand Ferber zaliczał się do ludzi nieprzeciętnych. Jego rodzice należeli do gdańskiego patrycjatu, byli bardzo zamożni, a ojciec Johann pełnił urząd burmistrza. Ferberowie mieli jedną córkę i dziesięciu synów; Hildebrand, który urodził się w 1457 roku, był trzecim, natomiast urodzony w 1471 roku Maurycy dziesiątym z kolei. Hildebrand odebrał bardzo dobre wykształcenie w szkole katedralnej we Włocławku, a Gedanopedia mówi, że po jej ukończeniu wiódł życie uczonego. Podobno jego szczególną pasją był okultyzm – z zapałem oddawał się astrologii i alchemii, tłumaczeniu snów i tworzeniu talizmanów.

Ród Ferberów przez wiele lat rządził Gdańskiem, gdzie Johann, a następnie jego syn Eberhard piastowali urząd burmistrza, do czasu gdy w 1522 roku w mieście zaczęła się szerzyć reforma luterańska, Na tym tle doszło do konfliktu polityczno-religijnego, skutkiem czego Eberhard, który był gorliwym katolikiem, został pozbawiony stanowiska i skazany na banicję wraz ze wszystkimi krewnymi. Wygnani Ferberowie udali się do Tczewa, gdzie Eberhard pełnił urząd starosty. Przebywali tam do roku 1525, kiedy to król Zygmunt Stary wydał dekret przywracający im pełnię praw. Jednak nie wszyscy wrócili do rodzinnego miasta – Eberhard do śmierci pozostał w Tczewie, a Hildebrand wyjechał do Lidzbarka. Zamieszkał na dworze swego młodszego brata, biskupa Maurycego Ferbera. gdzie spędził ostatnie lata życia, oddając się swoim badaniom. Zmarł 1 czerwca 1530 roku w wieku siedemdziesięciu trzech lat. Jako szanowana osoba i krewny biskupa został pochowany z honorami w lidzbarskiej farze, a Maurycy Ferber dla jego upamiętnienia zlecił wykonanie epitafium, które możemy tam oglądać.

Dziś ezoterykę od nauki oddziela wyraźna granica, jednak w czasach odrodzenia była ona bardzo płynna. Hildebrand Ferber był nieodrodnym dzieckiem swojej epoki, kiedy powszechnie wierzono w magię kamieni szlachetnych, moc ziół i wpływ planet na życie człowieka. Bez wątpienia układanie horoskopów wymagało wiedzy z zakresu ruchów ciał niebieskich i wykonywania precyzyjnych obliczeń, a alchemia – znajomości natury materii i przeprowadzania doświadczeń. Z dzisiejszego punktu widzenia było to błądzenie po omacku, jednak te dociekania w poszukiwaniu praw rządzących światem, mimo swojej ułomności, stały się pomostem do dalszego rozwoju nauki.  

Wiedza o rodzinnych związkach Hildebranda Ferbera i o tym, w jaki sposób trafił do Lidzbarka Warmińskiego, wyjaśniła mi tajemnicę obecności jego epitafium w lidzbarskiej farze. Pozostało jeszcze pytanie o ewentualną znajomość z Mikołajem Kopernikiem, lecz i tu udało mi się trafić na artykuł, którego autor, w oparciu o biografię astronoma sugeruje, że znał on Hildebranda, a nawet pozostawał z nim w bliskich stosunkach**. Mikołaj Kopernik, choć na stałe mieszkał we Fromborku, odwiedzał Lidzbark Warmiński, ponieważ był lekarzem Maurycego Ferbera, poza tym jako kanonik kapituły pełnił różne funkcje publiczne. Kiedy Hildebrand zamieszkał na dworze brata, miał sześćdziesiąt osiem lat, a Kopernik pięćdziesiąt dwa. Mimo znacznej różnicy wieku, łączyło ich zainteresowanie nauką, chociaż  realizowali je w odmienny sposób. 

 

Kopernik, który wykształcenie medyczne zdobył na uniwersytecie w Padwie, stosował metody leczenia zgodne z ówczesną wiedzą, opartą na pracach Hipokratesa, Galena i Awicenny. Była to medycyna, którą dziś nazwalibyśmy holistyczną, bazująca na diecie, higienie, ziołolecznictwie i obserwacji klinicznej. Jednak oprócz ziół i egzotycznych przypraw, nie stroniono od dodawania do leków sproszkowanych kamieni szlachetnych, złota, srebra i minerałów, takich jak pochodne siarki i arsenu. 

Hildebrand nie był lekarzem lecz okultystą, w swoich pracach skupiał się na zapobieganiu złu poprzez rytuały ochronne i talizmany. Do ich tworzenia również wykorzystywał zioła i minerały, którym przypisywano właściwości uzdrawiające i energetyczne, więc można powiedzieć, że w myśl ówczesnej wiedzy różnymi drogami zmierzali do podobnego celu. Obydwaj chętnie patrzyli w gwiazdy, jednak  ich cele były odmienne – Mikołaj Kopernik był astronomem – wybitnym uczonym i odkrywcą; Hildebrand swoją wiedzę wykorzystywał do układania horoskopów, na które w dobie renesansu było znaczne zapotrzebowanie. Zamawiano je przed zawarciem małżeństwa, dla nowo narodzonych dzieci, przed bitwą lub podjęciem ważnej decyzji, a także podczas zakładania miast. Opracowanie horoskopu było nie lada sztuką – wymagało dużej wiedzy na temat mapy nieba i ruchów planet oraz wielu skomplikowanych obliczeń. 

Ciekawostką rzucającą pewne światło na ich znajomość są księgi, które według badań Ludwika Birkenmajera posiadał Hildebrand. Były to dwa kalendarze astronomiczne, które po jego śmierci w 1530 roku przeszły na własność Mikołaja Kopernika: Calendarium Johannesa Regiomontanusa z 1492 roku i Almanach nova Johannesa Stöfflera, obejmujący lata 1519–1531. Kiedy Kopernik zmarł, trafiły one do biblioteki warmińskiej, a podczas szwedzkiej inwazji w XVII wieku zostały wywiezione do Szwecji, gdzie do dziś są przechowywane w bibliotece uniwersyteckiej w Uppsali. (Podobno to w jednej z nich znaleziono włosy, które pomogły w zidentyfikowaniu szczątków Kopernika)

Historia Hildebranda Ferbera i jego przypuszczalnej znajomości z Mikołajem Kopernikiem zaczęła się dla mnie od próby odczytania symboli na muralu, a potem przeniosła się do wnętrza lidzbarskiej fary, gdzie czekała na mnie kolejna zagadka. Każda z nich odsłaniała jakiś fragment przeszłości, pozostawiając zarazem pytania, na które nie zawsze można znaleźć jednoznaczną odpowiedź. Nie wiem, czy Hildebrand i Kopernik rzeczywiście pozostawali w bliskich stosunkach, choć ich wspólne zainteresowania i losy ksiąg należących niegdyś do Ferbera pozwalają domniemywać, że nie byli sobie obcy. Być może właśnie na tym polega urok takich historycznych poszukiwań, które nie zawsze kończą się znalezieniem rozwiązania – czasem wystarczy, że pozwalają spojrzeć na znane miejsce z innej perspektywy.

Kiedy ponownie myślę o muralu na którym widnieje unosząca się w przestrzeni postać astronoma, wracam do pytania o granicę między tym, co racjonalne, a tym, co wymyka się ścisłemu poznaniu. Mikołaj Kopernik – renesansowy uczony, lekarz i kanonik oraz Hildebrand, patrycjusz oddany astrologii i alchemii, należeli do tego samego świata, w którym nauka i ezoteryka nie były jeszcze rozdzielone tak wyraźnie jak dziś. A ja, choć zdecydowanie bliżej mi do racjonalizmu niż do okultystycznych praktyk, nie potrafię odmówić sobie przyjemności podążania za zagadkami, jakie niosą, ponieważ wiadomo — są na niebie i ziemi rzeczy, o których nie śniło się filozofom...

Nasza wycieczka do Lidzbarka Warmińskiego była bardzo udana. Co prawda nie starczyło nam czasu, aby Marta mogła obejrzeć zamkowe wnętrza, lecz zgodnie postanowiłyśmy, że pojedziemy tam ponownie specjalnie w tym celu. Mnie również odpowiada ten pomysł, ponieważ miasteczko ma w sobie coś, co sprawia, że bardzo dobrze się tam czuję i za każdym razem odkrywam coś nowego. 

Tym razem był to piękny mural, odsłonięty w lipcu tego roku, autorstwa Konstantina Kachanovsky’ego – malarza pochodzącego z Ukrainy, który od kilku lat mieszka w Lidzbarku Warmińskim. Malowidło zdobi ścianę kamienicy przylegającej do lidzbarskiego amfiteatru, usytuowanego na tyłach zamku. Przedstawia trzy Warmianki w tradycyjnych strojach na tle wiejskiego pejzażu, bociany i charakterystyczną warmińską kapliczkę. Jego powstanie upamiętnia piątą rocznicę wpisania umiejętności wytwórstwa czepca warmińskiego na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.   

P.S. Mam nadzieję, że czytelnicy mojego bloga nie czują się znudzeni tematem Lidzbarka Warmińskiego, ponieważ z okazji Święta Zmarłych mam w planie wpis na temat lidzbarskiego cmentarza.

* Takie epitafia zrobione na zamówienie za życia można zobaczyć w katedrze fromborskiej o czym pisałam tutaj>Warmińskie historie. Frombork, wnętrze katedry

** Krzysztof Buzderewicz Muzeum Warmii u Mazur. Źródło: Kopernik. Twórca nowego nieba – Jeremi Wasiutyński.